قتل بهبهاني
اميد پارسانژاد
24 تير 1289، ساعتي از شب گذشته: «درشكه‌اي در نزديكي منزل مرحوم بهبهاني توقف مي‌كند، درشكه‌نشينان پياده شده از نوكر آقاي بهبهاني كه در مقابل درب منزل ايستاده بود، منزل آقا را مي‌پرسند. جواب مي‌دهد كه همين‌جاست. پس از تحصيل اجازت وارد منزل شده به طرف محلي كه آقا در آنجا تشريف داشته مي‌روند. آقا هم تازه از نماز فارغ شده با حاجي شيخ مهدي و حاجي هادي نوري مشغول صحبت بودند كه به نزديك آقا مي‌رسند. به مجرد رسيدن، بدون اينكه چيزي بگويند به تيراندازي بر مي‌خيزند و پيكر آقا از چند جا هدف تير شقاوت شده، بدرود زندگي مي‌كند و قاتلين از پله‌ها پائين آمده، راه خود را پيش گرفته مي‌روند.» («قيام آذربايجان و ستارخان» اسماعيل اميرخيزي)
قتل سيد عبد الله بهبهاني، يكي از دو پيشواي بزرگ مشروطه، يك سال پس از خلع محمدعلي شاه انجام شد و اختلافات عميقي را كه در اين مدت ميان مشروطه‌خواهان بروز كرده بود آشكار ساخت.
اختلاف
مشروطه‌خواهان در دوران مجلس اول (پيش از استبداد صغير) به دليل وجود دشمن مشترك، تا حدود زيادي متحد باقي ماندند. شاه و هواداران استبداد در مقابل مجلس مقاومت مي‌كردند و مشروطه‌خواهان براي پيش بردن اهداف خود به اتحاد نياز داشتند. اما پس از خلع محمدعلي شاه و استقرار دوباره مجلس، اختلاف‌ها پديدار شد. مجلس به دو جناح اصلي تقسيم شد و دو حزب «دمكرات - عاميون» و «اجتماعيون - اعتداليون» به وجود آمد. دمكرات‌ها كه 28 نماينده در مجلس داشتند، انديشه‌هاي خود را از سوسيال‌دمكرات‌هاي قفقاز الهام گرفتند و «تندرو» يا «انقلابي» محسوب مي‌شدند. اما اعتداليون با 36 نماينده در مجلس، روشي محافظه‌كارانه‌تر داشتند و به سياست تغيير تدريجي معتقد بودند.
رهبري دمكرات‌ها را تقي‌زاده، علي‌محمد خان تربيت، محمدرضا مساوات، حسين قلي خان نواب و حيدرخان عمواوغلي (خارج از مجلس) به عهده داشتند و اعتداليون را سيد محمدصادق طباطبايي (پسر يكي از دو رهبر بزرگ جنبش مشروطه)، علي‌اكبر دهخدا، برادران دولت‌آبادي و شكرالله خان قوام الدوله رهبري مي‌كردند. اعتداليون از حمايت بسيار مؤثر سيد محمد طباطبايي و سيد عبدالله بهبهاني نيز بهره‌مند بودند. از جمله برنامه‌هاي دمكرات‌ها مي توان به «انفكاك كامل قوه سياسي از قوه روحاني، تقسيم املاك بين رعايا، قانون منع احتكار، تعليم اجباري و مخالفت با مجلس اعيان» اشاره كرد در حالي كه برنامه‌هاي اعتداليون، تشكيل مجلس سنا، حفظ مذهب، اجراي شريعت، حمايت از مالكيت خصوصي و مقابله با تروريسم، الحاد و ماديگري بود. بنابراين آشكار است كه چرا اعتداليون، دمكرات‌ها را «تندرو» و حتي «كافر» مي‌خواندند و خود از سوي آنها «مرتجع» لقب مي‌گرفتند. در ميان نيروهاي مسلح، بختياري‌ها و اكثر مجاهدان قفقازي به دمكرات‌ها گرايش داشتند و مجاهدان آذري از اعتداليون حمايت مي‌كردند.
ترور
سوسيال دمكرات‌هاي روسيه از سال‌ها قبل، حتي پيش از مشروطيت كوشيده بودند در ايران شعبه‌اي به وجود آوردند. حيدرخان (عمواوغلي) مأمور اين كار شد اما چندان موفق نبود: «چون كله‌هاي مردم به قدري نارس بود كه سعي من در اين ايام بي‌نتيجه ماند و مطلقاً معني كلمات مرا درك نمي‌كردند.»
(مجله يادگار، نقل شده در «مشروطه ايراني» ماشاءالله آجوداني) البته «مركز غيبي» تبريز كه علي مسيو آن را تأسيس كرده بود رابطه نزديكي با سوسيال دمكرات‌هاي قفقاز برقرار كرد و انديشه‌هاي آنها را رواج داد. پس از مشروطه، حوزه مخفي اجتماعيون عاميون (سوسيال دمكرات‌ها) در تهران با حضور حيدرخان عمواوغلي تشكيل شد. «هيأت مدهشه» يا كميته ترور يكي از زير مجموعه‌هاي اين حوزه مخفي بود كه تحت رياست حيدرخان عمل مي‌كرد و علي‌اصغر خان اتابك را كشت و در مسير كالسكه محمدعلي شاه بمب انداخت. به تعبير آجوداني «گرچه در تاريخ جديد ايران دفتر ترور سياسي به دست ميرزا رضا كرماني و با قتل ناصرالدين شاه گشود، اما ترور سياسي به معناي جديد و به شيوه سازمان يافته، تشكيلاتي و ايدئولوژيك، ميراثي است كه از اجتماعيون عاميون ايران و قفقاز به فرهنگ سياسي اين عصر راه يافت.»
نزديك‌ترين گروه فعالان سياسي ايران به سوسيال‌دمكرات‌ها، حزب دمكرات بود. رهبر اصلي اين حزب، سيد حسن تقي‌زاده با حيدرخان دوستي داشت و در تشكيلات مخفي عضو بود. بنابراين هنگامي كه سيد عبدالله بهبهاني (پشتيبان با نفوذ اعتداليون) كشته شد، حزب دمكرات و تقي‌زاده متهم شدند. بازار تهران چند روز تعطيل شد و دسته‌هاي عزاداري به راه افتاد. عزاداران خشمگين فرياد مي‌زدند: «فقيهي كه اسلام را بود پشت، تقي‌زاده گفت و شقي‌زاده كشت». علماي نجف بر اساس همين اتهام، تقي‌زاده را تكفير كردند و خواستار اخراج او از مجلس شدند. او خود در اين مورد گفته است: «گفتند كه من دست در كشتن آقا سيد عبدالله داشتم. دروغ محض بود. من خود خيلي متأثر شدم چون او حق بزرگي بر مشروطيت داشت... شايد حيدرخان دست داشت.» مسئوليت قتل بهبهاني را كسي به عهده نگرفت. حيدرخان بازداشت شد اما مدتي بعد بدون اينكه اتهامي متوجه او شود، آزاد شد.
تقي‌زاده سه ماه از مجلس مرخصي گرفت و كشور را ترك كرد. (او تا زمان پهلوي به ايران باز نگشت.) يك مجاهد قفقازي، علي‌محمد خان تربيت را به تلافي قتل بهبهاني در خيابان كشت. دمكرات‌ها براي كاستن از عواقب برخورد نهايي با اعتداليون، با كمك بختياري‌ها ميرزا حسن‌خان مستوفي الممالك را به رئيس‌الوزرايي رساندند. مستوفي اعلام كرد همه مجاهدان بايد خلع سلاح شوند. يپرم‌خان كه رياست نظميه را به عهده داشت، به كمك بختياري‌ها حدود سي‌صد هوادار مسلح اعتداليون را كه مجاهدان آذري ستارخان و باقرخان بودند در پارك اتابك محاصره و در نبردي سخت خلع سلاح كردند.
مدتي بعد ماجراي مورگان شوستر و اولتيماتوم روسيه پيش آمد و مجلس تعطيل شد. ناصرالملك، نايب السلطنه، فشارهاي سختي به دمكرات‌ها وارد كرد. سرخوردگي ناشي از اخراج تقي‌زاده، قتل تربيت و فشارهاي ناصرالملك هواداران سوسيال دمكرات‌ها را به نقطه‌اي رساند كه چند سال بعد «كميته مجازات» را تشكيل دادند. چرخه ترور ادامه داشت.
دوشنبه، تیر ۲۲، ۱۳۸۳
یکشنبه، تیر ۲۱، ۱۳۸۳
فتح تهران
اميد پارسانژاد
مجاهدين و مشروطه‌خواهان بختياري، گيلاني و قفقازي روز 23 تير 1288 وارد تهران شدند و با همفكران تهراني خود ساختمان مجلس و مسجد سپهسالار را پايگاه مبارزه قرار دادند. هنوز يك سال از روزي كه محمدعلي شاه، سرمست از پيروزي، دستور داد نشان «عدل مظفري» و نام «دارالشوراي ملي» را از سردر مجلس بكنند نمي‌گذشت كه او ناچار شد در سلطنت‌آباد موضع بگيرد و چند عراده توپ را براي دفاع از خود در قلهك و دروس مستقر كند. به نظر مي‌رسد او از ابتدا قدرت و نفوذ مشروطه‌خواهان را دست‌كم گرفته بود.
محمدعلي شاه يكي دو روز پس از به توپ بستن مجلس در دوم تير 1287، در تلگرافي به ميرهاشم دوچي (نماينده پيشين تبريزيان در مجلس كه در اين هنگام به شاه گرويده بود) نوشت: «جناب مستطاب شريعتمدار آقا ميرهاشم آقا سلمه‌الله تعالي: با كمال قدرت فتح كردم! مفسدين را تمام گرفتار كرده سيد عبدالله (بهبهاني) را به كربلا فرستادم، سيد محمد (طباطبايي) را به خراسان، ملك‌المتكلمين و ميرزا جهانگير (صوراسرافيل) را سياست (اعدام) كردم، مفسدين تمام محبوس، شما هم با كمال قدرت مشغول رفع مفسدين باشيد و از من هم هر نوع تقويت بخواهيد حاضرم.» («تاريخ مشروطه ايران» احمد كسروي) اين تلگراف دو چيز را به خوبي نشان مي‌دهد. اول اينكه شاه خود را در موضع قدرت مي‌ديد و گمان مي‌كرد چشم «فتنه» را كور كرده است، و دوم اينكه نگران اوضاع تبريز بود.
جنبش مقاومت
حوادث بعدي نشان داد كه نگراني او به جا بوده است، چنانكه نخستين مخالفت در برابر استبداد صغير از تبريز برخاست و اين شهر تا پايان غائله و برقراري دوباره مشروطه، روي آرامش نديد. ستارخان و باقرخان، سرداران آذري مشروطه‌خواه، جنبش مقاومت تبريز را رهبري مي‌كردند و بارها با قواي دولتي جنگيدند. در اين كشمكش‌ها گاهي مجاهدين و گاهي قواي دولتي پيروز مي‌شدند، اما مشروطه‌خواهان شكست‌ها را تاب آوردند و به مقاومت ادامه دادند.
محمدعلي شاه اوايل مهر ماه (1287)، تحت فشار دولت‌هاي اروپايي اعلام كرد مجلس جديد تا دو ماه ديگر گشايش خواهد يافت، هر چند او مردم تبريز را از مشاركت در اين مجلس منع كرده بود. اواخر آبان عده‌اي از علما و رجال در باغشاه جمع شدند تا ظاهراً به خواست شاه مقدمات تشكيل مجلس را فراهم كنند، اما شيخ فضل‌الله نوري در اين نشست گفت كه مشروطه با شريعت سازگار نيست و در نهايت حاضران در نامهاي به شاه از او خواستند كه از برقراري مجلس و اعاده مشروطه صرفنظر كند. شاه در پاسخ اعلام كرد «حال كه مكشوف داشتيد تأسيس مجلس با قواعد اسلامي منافي است... از اين خيال بالمره منصرف و ديگر عنوان همچو مجلسي نخواهد شد.»
يك ماه از اين موضوع نگذشته بود كه سيد علي آقا يزدي، روحاني مخالف مشروطه كه در كنار شيخ فضل‌الله نوري با مجلس و مشروطه مخالفت و دشمني كرده بود، تغيير روش داد و در حضرت عبدالعظيم بست نشست. صدرالعلما و گروه ديگري از مشروطه‌خواهان نيز به سفارت عثماني پناهنده شدند. روز نهم دي، كريم دواتگر در منزل عضدالملك شيخ فضل‌الله را ترور كرد، اما شيخ جان به در برد. كريم دواتگر كه نتوانست بگريزد، گلوله‌اي نيز به دهان خود شليك كرد كه كارگر نشد. شيخ فضل‌الله بعداً ضارب خود را بخشيد.
پيروزي
اواسط دي‌ماه، اصفهان به تصرف سواران صمصام السلطنه بختياري در آمد و به دستور او انجمن مشروطه در اين شهر تشكيل شد. يك‌ماه و نيم بعد مجاهدان گيلاني و قفقازي تحت فرماندهي يپرم خان ارمني متحد شدند و رشت نيز به دست مشروطه‌خوهان افتاد. محمدولي خان سپهدار تنكابني كه به مشروطه گرويده بود، رهبري سياسي و حمايت مالي انقلابيون گيلان را به عهده گرفت. شاه كه چنين ديد روز 11 ارديبهشت 1288 دستخطي مبني بر احياي مشروطه نوشت و قول داد تا 28 تير مجلس را دوباره داير كند، اما كار از كار گذشته بود. تير خلاص را تلگراف علماي نجف بر پيكر استبداد صغير زد كه در آن آمده بود: «همه بدانيد همراهي و اطاعت و شليك بر ملت و قتل مجلس‌خواهان در حكم اطاعت يزيد ابن معاويه و با مسلماني منافي است...» شاه و شيخ فضل‌الله بازي را باخته بودند.
قواي يپرم‌خان و سردار اسعد بختياري از دو سمت به سوي تهران مي‌آمدند. مشروطه‌خواهان در تهران از تحصن خارج شده و اسلحه به دست گرفته بودند. بازار تهران اواسط تيرماه تعطيل شد. محمدعلي شاه در سلطنت‌آباد موضع دفاعي گرفت. جواهرات سلطنتي به بانك استقراضي روس سپرده شد. 22 تير نيروهاي يپرم خان و سردار اسعد بختياري به هم پيوستند و به دروازه تهران رسيدند. روز بعد جنگ آغاز شد. مجاهدان قواي دولتي را شكست دادند و از دروازه بهجت‌آباد وارد شهر شدند. از بامداد روز بيست و چهارم جنگ خياباني در گرفت. لياخوف تا عصر مقاومت كرد و سپس از جنگ دست كشيد. محمدعلي شاه بامداد روز 25 تير به همراه وليعهد (احمد ميرزا) و خانواده‌اش به باغ سفارت روسيه در زرگنده گريخت. رجال مستبد، به جز عين‌الدوله به سفارتخانه‌هاي روس و انگليس پناهنده شدند يا پرچم اين دو كشور را بر سردر خانه‌هايشان آويختند. (عين‌الدوله خود را به مشروطه‌خواهان تسليم كرد و سرنوشت خود را به سردار اسعد و سپهدار واگذارد.) روز بيست و ششم، شوراي عالي مشروطه‌خواهان با حضور صدرالعلماء براي اعاده مشروطه تشكيل شد و تصميم گرفت محمدعلي شاه را به علت پناهنده شدن به سفارت روسيه از پادشاهي خلع و پسرش احمد ميرزا را به عنوان شاه جديد معرفي كند. عضدالملك (رئيس ايل قاجار) به عنوان نايب‌السلطنه شاه 13 ساله انتخاب شد. دولت جديد همان روز با حضور سپهدار تنكابني كار خود را آغاز كرد، يپرم خان به رياست نظميه منصوب شد، صمصام‌السلطنه حكومت اصفهان گرفت، دستور انتخابات دوره دوم مجلس صادر شد و مقرر گرديد پنج شبانه روز در شهرهاي سراسر كشور جشن و چراغاني بر پا شود.
اميد پارسانژاد
مجاهدين و مشروطه‌خواهان بختياري، گيلاني و قفقازي روز 23 تير 1288 وارد تهران شدند و با همفكران تهراني خود ساختمان مجلس و مسجد سپهسالار را پايگاه مبارزه قرار دادند. هنوز يك سال از روزي كه محمدعلي شاه، سرمست از پيروزي، دستور داد نشان «عدل مظفري» و نام «دارالشوراي ملي» را از سردر مجلس بكنند نمي‌گذشت كه او ناچار شد در سلطنت‌آباد موضع بگيرد و چند عراده توپ را براي دفاع از خود در قلهك و دروس مستقر كند. به نظر مي‌رسد او از ابتدا قدرت و نفوذ مشروطه‌خواهان را دست‌كم گرفته بود.
محمدعلي شاه يكي دو روز پس از به توپ بستن مجلس در دوم تير 1287، در تلگرافي به ميرهاشم دوچي (نماينده پيشين تبريزيان در مجلس كه در اين هنگام به شاه گرويده بود) نوشت: «جناب مستطاب شريعتمدار آقا ميرهاشم آقا سلمه‌الله تعالي: با كمال قدرت فتح كردم! مفسدين را تمام گرفتار كرده سيد عبدالله (بهبهاني) را به كربلا فرستادم، سيد محمد (طباطبايي) را به خراسان، ملك‌المتكلمين و ميرزا جهانگير (صوراسرافيل) را سياست (اعدام) كردم، مفسدين تمام محبوس، شما هم با كمال قدرت مشغول رفع مفسدين باشيد و از من هم هر نوع تقويت بخواهيد حاضرم.» («تاريخ مشروطه ايران» احمد كسروي) اين تلگراف دو چيز را به خوبي نشان مي‌دهد. اول اينكه شاه خود را در موضع قدرت مي‌ديد و گمان مي‌كرد چشم «فتنه» را كور كرده است، و دوم اينكه نگران اوضاع تبريز بود.
جنبش مقاومت
حوادث بعدي نشان داد كه نگراني او به جا بوده است، چنانكه نخستين مخالفت در برابر استبداد صغير از تبريز برخاست و اين شهر تا پايان غائله و برقراري دوباره مشروطه، روي آرامش نديد. ستارخان و باقرخان، سرداران آذري مشروطه‌خواه، جنبش مقاومت تبريز را رهبري مي‌كردند و بارها با قواي دولتي جنگيدند. در اين كشمكش‌ها گاهي مجاهدين و گاهي قواي دولتي پيروز مي‌شدند، اما مشروطه‌خواهان شكست‌ها را تاب آوردند و به مقاومت ادامه دادند.
محمدعلي شاه اوايل مهر ماه (1287)، تحت فشار دولت‌هاي اروپايي اعلام كرد مجلس جديد تا دو ماه ديگر گشايش خواهد يافت، هر چند او مردم تبريز را از مشاركت در اين مجلس منع كرده بود. اواخر آبان عده‌اي از علما و رجال در باغشاه جمع شدند تا ظاهراً به خواست شاه مقدمات تشكيل مجلس را فراهم كنند، اما شيخ فضل‌الله نوري در اين نشست گفت كه مشروطه با شريعت سازگار نيست و در نهايت حاضران در نامهاي به شاه از او خواستند كه از برقراري مجلس و اعاده مشروطه صرفنظر كند. شاه در پاسخ اعلام كرد «حال كه مكشوف داشتيد تأسيس مجلس با قواعد اسلامي منافي است... از اين خيال بالمره منصرف و ديگر عنوان همچو مجلسي نخواهد شد.»
يك ماه از اين موضوع نگذشته بود كه سيد علي آقا يزدي، روحاني مخالف مشروطه كه در كنار شيخ فضل‌الله نوري با مجلس و مشروطه مخالفت و دشمني كرده بود، تغيير روش داد و در حضرت عبدالعظيم بست نشست. صدرالعلما و گروه ديگري از مشروطه‌خواهان نيز به سفارت عثماني پناهنده شدند. روز نهم دي، كريم دواتگر در منزل عضدالملك شيخ فضل‌الله را ترور كرد، اما شيخ جان به در برد. كريم دواتگر كه نتوانست بگريزد، گلوله‌اي نيز به دهان خود شليك كرد كه كارگر نشد. شيخ فضل‌الله بعداً ضارب خود را بخشيد.
پيروزي
اواسط دي‌ماه، اصفهان به تصرف سواران صمصام السلطنه بختياري در آمد و به دستور او انجمن مشروطه در اين شهر تشكيل شد. يك‌ماه و نيم بعد مجاهدان گيلاني و قفقازي تحت فرماندهي يپرم خان ارمني متحد شدند و رشت نيز به دست مشروطه‌خوهان افتاد. محمدولي خان سپهدار تنكابني كه به مشروطه گرويده بود، رهبري سياسي و حمايت مالي انقلابيون گيلان را به عهده گرفت. شاه كه چنين ديد روز 11 ارديبهشت 1288 دستخطي مبني بر احياي مشروطه نوشت و قول داد تا 28 تير مجلس را دوباره داير كند، اما كار از كار گذشته بود. تير خلاص را تلگراف علماي نجف بر پيكر استبداد صغير زد كه در آن آمده بود: «همه بدانيد همراهي و اطاعت و شليك بر ملت و قتل مجلس‌خواهان در حكم اطاعت يزيد ابن معاويه و با مسلماني منافي است...» شاه و شيخ فضل‌الله بازي را باخته بودند.
قواي يپرم‌خان و سردار اسعد بختياري از دو سمت به سوي تهران مي‌آمدند. مشروطه‌خواهان در تهران از تحصن خارج شده و اسلحه به دست گرفته بودند. بازار تهران اواسط تيرماه تعطيل شد. محمدعلي شاه در سلطنت‌آباد موضع دفاعي گرفت. جواهرات سلطنتي به بانك استقراضي روس سپرده شد. 22 تير نيروهاي يپرم خان و سردار اسعد بختياري به هم پيوستند و به دروازه تهران رسيدند. روز بعد جنگ آغاز شد. مجاهدان قواي دولتي را شكست دادند و از دروازه بهجت‌آباد وارد شهر شدند. از بامداد روز بيست و چهارم جنگ خياباني در گرفت. لياخوف تا عصر مقاومت كرد و سپس از جنگ دست كشيد. محمدعلي شاه بامداد روز 25 تير به همراه وليعهد (احمد ميرزا) و خانواده‌اش به باغ سفارت روسيه در زرگنده گريخت. رجال مستبد، به جز عين‌الدوله به سفارتخانه‌هاي روس و انگليس پناهنده شدند يا پرچم اين دو كشور را بر سردر خانه‌هايشان آويختند. (عين‌الدوله خود را به مشروطه‌خواهان تسليم كرد و سرنوشت خود را به سردار اسعد و سپهدار واگذارد.) روز بيست و ششم، شوراي عالي مشروطه‌خواهان با حضور صدرالعلماء براي اعاده مشروطه تشكيل شد و تصميم گرفت محمدعلي شاه را به علت پناهنده شدن به سفارت روسيه از پادشاهي خلع و پسرش احمد ميرزا را به عنوان شاه جديد معرفي كند. عضدالملك (رئيس ايل قاجار) به عنوان نايب‌السلطنه شاه 13 ساله انتخاب شد. دولت جديد همان روز با حضور سپهدار تنكابني كار خود را آغاز كرد، يپرم خان به رياست نظميه منصوب شد، صمصام‌السلطنه حكومت اصفهان گرفت، دستور انتخابات دوره دوم مجلس صادر شد و مقرر گرديد پنج شبانه روز در شهرهاي سراسر كشور جشن و چراغاني بر پا شود.
شنبه، تیر ۲۰، ۱۳۸۳
واقعه گوهرشاد
(براي شرق)
واقعه معروف مسجد گوهرشاد كه به كشته شدن ده‌ها تن از زائران و مردم مشهد انجاميد، روز 21 تير 1314 اتفاق افتاد. اين حادثه عواقب وسيعي داشت كه از جمله آنها مي‌توان به مغضوب شدن محمدعلي فروغي، نخست‌وزير وقت اشاره كرد. واقعه گوهرشاد رويارو قرار گرفتن حكومت رضاشاه با قشر مذهبي جامعه ايران را كاملاً آشكار كرد و به اوج رساند. حتي به نظر مي‌رسد تصميم قطعي رضاشاه به عملي كردن كشف حجاب، تحت تأثير اين واقعه بوده است.
سال 1314 سال تغييراتي بود كه مذهبي‌ها را خوش نمي‌آمد. رضاشاه سال قبل از آن به تركيه رفته و تحت تأثير پيشرفت‌هاي آن كشور قرار گرفته بود. او گمان مي‌كرد با رعايت ظواهر اروپايي، سرعت پيشرفت كشور افزايش خواهد يافت. دولت فروغي از روز اول فروردين 1314 به كار بردن سال قمري را در مكاتبات رسمي ممنوع كرد و پس از آن تاريخ رسمي با سال و ماه خورشيدي تنظيم شد. (وزارت امور خارجه از همين روز اعلام كرد همه كشورها بايد از اين پس به جاي نام «پرشيا» از نام «ايران» استفاده كنند.) روز چهارم ارديبهشت «فرهنگستان ايران» به رياست فروغي تأسيس شد تا براي كلمات و نامهاي غير فارسي (از جمله عربي)، معادل فارسي وضع كند. روز 28 خرداد اعلام شد كه استفاده از كلاه شاپو براي كارمندان دولت اجباري است. دو روز بعد دولت براي برگزاري مراسم ختم محدوديت‌هايي در نظر گرفت، از جمله اعلام كرد اين مراسم بايد در مسجدهايي كه بلديه معرفي مي‌كند برگزار شود، زمان آن حداكثر دو ساعت باشد و استفاده از چاي، قهوه، قليان و سيگار در آن ممنوع است. روز بعد ساعت رسمي در سراسر كشور يكنواخت شد. (تا پيش از آن ساعت در هر شهر بر اساس ظهر شرعي تنظيم مي‌شد.)
ابلاغ
اين تصميمات در ميان قشر سنتي و مذهبي جامعه تأثير منفي داشت و بسياري از دولتمردان و صاحبمنصبان را نگران مي‌كرد. از جمله هنگامي كه دولت بخشنامه تغيير كلاه را ابلاغ كرد، محمدولي خان اسدي كه نيابت توليت آستان قدس رضوي را از سوي رضاشاه به عهده داشت، در اجراي آن در آستان قدس درنگ كرد. اسدي از سال 1305 اين سمت را داشت و هميشه مورد اعتماد شاه بود. قدرت و نفوذي كه او در خراسان به هم زده بود باعث مي‌شد هميشه شخص اول استان و بالاتر از استاندار و فرماندهان نظامي به شمار آيد. به همين دليل ميان او و فتح‌الله پاكروان كه به عنوان استاندار به خراسان آمده بود كشمكشي وجود داشت. پاكروان پيش‌تر كفيل وزارت خارجه و وزيرمختار و سفير ايران در ايتاليا و شوروي بود و سروري اسدي را در خراسان نمي‌پذيرفت. گفته مي‌شود او هنگامي كه اسدي در ابلاغ فرمان دولت به كاركنان آستان قدس تعلل كرده بود، از فرصت استفاده كرد و موضوع را به مركز گزارش داد. دولت از اسدي توضيح خواست و او كه مي‌دانست منشاء ماجرا كيست، احتمالاً به پشتوانه حمايتي كه از فروغي انتظار داشت، پاسخ داد كه من خراسان را بهتر از هر كس مي‌شناسم و به موقع عمل خواهم كرد. اسدي پدر داماد فروغي بود و تصور مي‌كرد اگر ميان او و پاكروان اختلافي بروز كند، فروغي از او حمايت مي‌كند؛ غافل از اينكه تعلل او، در روزهاي بعد نشانه همدلي‌اش با قيام‌كنندگان گوهرشاد تلقي خواهد شد و با اين كار هم سر خودش را بر باد مي‌دهد و هم براي فروغي مشكل درست مي‌كند.
اعتراض
شيخ محمدتقي گنابادي معروف به «شيخ بهلول» كه در شهرهاي جنوب خراسان تحت تعقيب مأموران شهرباني قرار گرفته بود، روز 17 تير 1314 وارد مشهد شد و به حرم پناه برد. هنگامي كه مأموران از شيخ خواستند همراه آنها حرم را ترك كند، او گروهي از زائران را جمع كرد و در سخناني به انتقاد از اوضاع كشور، از جمله تغيير لباس و كلاه پرداخت. سخنان او مردم را به خشم آورد و تظاهراتي در صحن و حرم به پا شد كه چند روز ادامه داشت. شواهد نشان مي‌دهد محمدولي خان اسدي كوشيده در تماس با علماي مشهد راهي براي پايان دادن به ماجرا از راه مسالمت‌آميز پيدا كند، اما پاكروان به نيروهاي انتظامي دستور دخالت داده است. پس از آنكه نيروهاي شهرباني از آرام كردن اوضاع ناتوان شدند، پاكروان از سرتيپ ايرج مطبوعي (فرمانده وقت لشكر خراسان) كمك خواست. نيروي نظامي صحن، حرم و مسجد گوهرشاد را كه محل تجمع معترضان بود محاصره كرد. دخالت خشونت‌آميز ارتش، به كشته شدن عده زيادي از تظاهر كنندگان و غارت بخشي از اموال آستان قدس انجاميد.
محمدولي خان اسدي، پس از پايان يافتن ماجرا از سوي پاكروان به تحريك علما و نقش داشتن در قيام مردم متهم شد. رضاشاه دستور رسيدگي داد و هيأتي نظامي مأمور رسيدگي به اتهامات او شد. اين هيأت اسدي را مقصر شناخت و او در دادگاه نظامي به اعدام محكوم شد. فروغي كوشيد از اسدي نزد شاه شفاعت كند، اما شاه خشمگين شد و او را از خود راند. روز دهم آذر 1314 روزنامه‌ها نوشتند: «فروغي، رئيس الوزراء به واسطه علت مزاج استعفاي خود را به پيشگاه اعليحضرت همايوني تقديم نموده است.» روز بعد محمود جم كه در دولت فروغي وزير داخله بود به نخست‌وزيري انتخاب شد. حكم اعدام محمدولي خان اسدي دو هفته بعد اجرا شد.
حادثه گوهرشاد بر تصميم رضاشاه به كشف حجاب نيز تأثير داشت. علي اصغر حكمت، كفيل وزارت معارف در دولت فروغي كه در زمان جم به وزارت رسيد، در خاطرات خود نوشته است: «در سال 1314 (اوايل دي در كابينه جم) كه من در خوزستان بودم، تلگرافي از طرف آقاي جم احضار شدم. وقتي به تهران آمدم و حضور اعليحضرت رفتم گفتند سابقاً به شما گفته بودم يك روزي جلسه بكنيد و خانم‌ها هم حاضر باشند و اين عادت منحوس حجاب از ميان برداشته شود، آن وقت من هنوز مصمم نبودم. ولي حالا به واسطه حوادثي كه در خراسان پيش آمده و بعضي اشرار در مسجد گوهرشاد تجمع كرده بودند و متفرق شدند و خيانتكاران مجازات شدند، زمينه حاضر است، بايد به فوريت اين جلسه را حاضر كنيد. بعد در جلسه وزراء فرمودند كه وزير معارف پيشنهاد مي‌كند كه يك روز من و خانواده‌ام در يك مجلس عمومي مشترك زن و مرد حاضر شوم...» (نقل شده در كتاب «پدر و پسر» محمود طلوعي)
(براي شرق)
واقعه معروف مسجد گوهرشاد كه به كشته شدن ده‌ها تن از زائران و مردم مشهد انجاميد، روز 21 تير 1314 اتفاق افتاد. اين حادثه عواقب وسيعي داشت كه از جمله آنها مي‌توان به مغضوب شدن محمدعلي فروغي، نخست‌وزير وقت اشاره كرد. واقعه گوهرشاد رويارو قرار گرفتن حكومت رضاشاه با قشر مذهبي جامعه ايران را كاملاً آشكار كرد و به اوج رساند. حتي به نظر مي‌رسد تصميم قطعي رضاشاه به عملي كردن كشف حجاب، تحت تأثير اين واقعه بوده است.
سال 1314 سال تغييراتي بود كه مذهبي‌ها را خوش نمي‌آمد. رضاشاه سال قبل از آن به تركيه رفته و تحت تأثير پيشرفت‌هاي آن كشور قرار گرفته بود. او گمان مي‌كرد با رعايت ظواهر اروپايي، سرعت پيشرفت كشور افزايش خواهد يافت. دولت فروغي از روز اول فروردين 1314 به كار بردن سال قمري را در مكاتبات رسمي ممنوع كرد و پس از آن تاريخ رسمي با سال و ماه خورشيدي تنظيم شد. (وزارت امور خارجه از همين روز اعلام كرد همه كشورها بايد از اين پس به جاي نام «پرشيا» از نام «ايران» استفاده كنند.) روز چهارم ارديبهشت «فرهنگستان ايران» به رياست فروغي تأسيس شد تا براي كلمات و نامهاي غير فارسي (از جمله عربي)، معادل فارسي وضع كند. روز 28 خرداد اعلام شد كه استفاده از كلاه شاپو براي كارمندان دولت اجباري است. دو روز بعد دولت براي برگزاري مراسم ختم محدوديت‌هايي در نظر گرفت، از جمله اعلام كرد اين مراسم بايد در مسجدهايي كه بلديه معرفي مي‌كند برگزار شود، زمان آن حداكثر دو ساعت باشد و استفاده از چاي، قهوه، قليان و سيگار در آن ممنوع است. روز بعد ساعت رسمي در سراسر كشور يكنواخت شد. (تا پيش از آن ساعت در هر شهر بر اساس ظهر شرعي تنظيم مي‌شد.)
ابلاغ
اين تصميمات در ميان قشر سنتي و مذهبي جامعه تأثير منفي داشت و بسياري از دولتمردان و صاحبمنصبان را نگران مي‌كرد. از جمله هنگامي كه دولت بخشنامه تغيير كلاه را ابلاغ كرد، محمدولي خان اسدي كه نيابت توليت آستان قدس رضوي را از سوي رضاشاه به عهده داشت، در اجراي آن در آستان قدس درنگ كرد. اسدي از سال 1305 اين سمت را داشت و هميشه مورد اعتماد شاه بود. قدرت و نفوذي كه او در خراسان به هم زده بود باعث مي‌شد هميشه شخص اول استان و بالاتر از استاندار و فرماندهان نظامي به شمار آيد. به همين دليل ميان او و فتح‌الله پاكروان كه به عنوان استاندار به خراسان آمده بود كشمكشي وجود داشت. پاكروان پيش‌تر كفيل وزارت خارجه و وزيرمختار و سفير ايران در ايتاليا و شوروي بود و سروري اسدي را در خراسان نمي‌پذيرفت. گفته مي‌شود او هنگامي كه اسدي در ابلاغ فرمان دولت به كاركنان آستان قدس تعلل كرده بود، از فرصت استفاده كرد و موضوع را به مركز گزارش داد. دولت از اسدي توضيح خواست و او كه مي‌دانست منشاء ماجرا كيست، احتمالاً به پشتوانه حمايتي كه از فروغي انتظار داشت، پاسخ داد كه من خراسان را بهتر از هر كس مي‌شناسم و به موقع عمل خواهم كرد. اسدي پدر داماد فروغي بود و تصور مي‌كرد اگر ميان او و پاكروان اختلافي بروز كند، فروغي از او حمايت مي‌كند؛ غافل از اينكه تعلل او، در روزهاي بعد نشانه همدلي‌اش با قيام‌كنندگان گوهرشاد تلقي خواهد شد و با اين كار هم سر خودش را بر باد مي‌دهد و هم براي فروغي مشكل درست مي‌كند.
اعتراض
شيخ محمدتقي گنابادي معروف به «شيخ بهلول» كه در شهرهاي جنوب خراسان تحت تعقيب مأموران شهرباني قرار گرفته بود، روز 17 تير 1314 وارد مشهد شد و به حرم پناه برد. هنگامي كه مأموران از شيخ خواستند همراه آنها حرم را ترك كند، او گروهي از زائران را جمع كرد و در سخناني به انتقاد از اوضاع كشور، از جمله تغيير لباس و كلاه پرداخت. سخنان او مردم را به خشم آورد و تظاهراتي در صحن و حرم به پا شد كه چند روز ادامه داشت. شواهد نشان مي‌دهد محمدولي خان اسدي كوشيده در تماس با علماي مشهد راهي براي پايان دادن به ماجرا از راه مسالمت‌آميز پيدا كند، اما پاكروان به نيروهاي انتظامي دستور دخالت داده است. پس از آنكه نيروهاي شهرباني از آرام كردن اوضاع ناتوان شدند، پاكروان از سرتيپ ايرج مطبوعي (فرمانده وقت لشكر خراسان) كمك خواست. نيروي نظامي صحن، حرم و مسجد گوهرشاد را كه محل تجمع معترضان بود محاصره كرد. دخالت خشونت‌آميز ارتش، به كشته شدن عده زيادي از تظاهر كنندگان و غارت بخشي از اموال آستان قدس انجاميد.
محمدولي خان اسدي، پس از پايان يافتن ماجرا از سوي پاكروان به تحريك علما و نقش داشتن در قيام مردم متهم شد. رضاشاه دستور رسيدگي داد و هيأتي نظامي مأمور رسيدگي به اتهامات او شد. اين هيأت اسدي را مقصر شناخت و او در دادگاه نظامي به اعدام محكوم شد. فروغي كوشيد از اسدي نزد شاه شفاعت كند، اما شاه خشمگين شد و او را از خود راند. روز دهم آذر 1314 روزنامه‌ها نوشتند: «فروغي، رئيس الوزراء به واسطه علت مزاج استعفاي خود را به پيشگاه اعليحضرت همايوني تقديم نموده است.» روز بعد محمود جم كه در دولت فروغي وزير داخله بود به نخست‌وزيري انتخاب شد. حكم اعدام محمدولي خان اسدي دو هفته بعد اجرا شد.
حادثه گوهرشاد بر تصميم رضاشاه به كشف حجاب نيز تأثير داشت. علي اصغر حكمت، كفيل وزارت معارف در دولت فروغي كه در زمان جم به وزارت رسيد، در خاطرات خود نوشته است: «در سال 1314 (اوايل دي در كابينه جم) كه من در خوزستان بودم، تلگرافي از طرف آقاي جم احضار شدم. وقتي به تهران آمدم و حضور اعليحضرت رفتم گفتند سابقاً به شما گفته بودم يك روزي جلسه بكنيد و خانم‌ها هم حاضر باشند و اين عادت منحوس حجاب از ميان برداشته شود، آن وقت من هنوز مصمم نبودم. ولي حالا به واسطه حوادثي كه در خراسان پيش آمده و بعضي اشرار در مسجد گوهرشاد تجمع كرده بودند و متفرق شدند و خيانتكاران مجازات شدند، زمينه حاضر است، بايد به فوريت اين جلسه را حاضر كنيد. بعد در جلسه وزراء فرمودند كه وزير معارف پيشنهاد مي‌كند كه يك روز من و خانواده‌ام در يك مجلس عمومي مشترك زن و مرد حاضر شوم...» (نقل شده در كتاب «پدر و پسر» محمود طلوعي)
چهارشنبه، تیر ۱۷، ۱۳۸۳
خليل ملكي
(براي شرق)
خليل ملكي، نظريه‌پرداز سوسياليست و سياستمدار سرشناس ايراني، روز 21 تير 1348 درگذشت. او كه هنگام تحصيل در آلمان با دكتر تقي اراني آشنا شده بود، بعدها در ايران به جمع ياران او در آمد و جزو 53 نفر بازداشت شد. ملكي مدتي پس از تشكيل حزب توده ايران به آن پيوست اما چند سال بعد به همراه عده‌اي ديگر انشعاب كرد. او با دكتر مظفر بقايي حزب زحمتكشان ملت ايران را تأسيس كرد، كمي بعد نيروي سوم را شكل داد و پس از كودتاي 28 مرداد به زندان فلك‌الافلاك افتاد. ملكي بعداً جامعه سوسياليست‌هاي جبهه ملي را تشكيل داد، در 1344 محاكمه شد و در 1348 بدورد حيات گفت.
خليل ملكي در سال 1280 در تبريز و در خانواده‌اي ثروتمند به دنيا آمده بود. او تحصيلات مقدماتي را در اراك گذراند، سپس به تهران آمد و مدتي در مدرسه صنعتي آلمان تحصيل كرد. ملكي با شركت در مسابقه اعزام دانشجو توانست بورس تحصيل در اروپا اخذ كند و براي تحصيل در رشته شيمي عازم برلين شود. او در برلين با دكتر تقي اراني آشنا شد و به سوسياليسم گرايش پيدا كرد. تحصيلات او در آلمان نيمه تمام ماند و از آنجا كه حاضر نشد در مورد خودكشي يكي از دانشجويان ايراني سكوت كند، به تهران بازگردانده شد.
حزب توده و انشعاب
چند سال بعد دكتر اراني نيز به ايران بازگشت و فعاليت‌هاي خود را آغاز كرد. ملكي به جوانان راديكال اطراف اراني پيوست و همراه آنها (كه به 53 نفر شهرت يافتند) به زندان افتاد. اتهام اين عده اقدام عليه امنيت كشور بود. رفتار عده‌اي از اعضاي گروه در زندان به گونه‌اي بود كه پس از شهريور 1320 و تشكيل حزب توده توسط آنها، ملكي در پيوستن به آن ترديد داشت. او مدتي بعد تحت فشار عده‌اي از جوانان روشنفكر عضو حزب، به اين نتيجه رسيد كه به حزب بپيوندد و در اصلاح برنامه‌ها و رهبري آن بكوشد. («مصدق و نبرد قدرت» همايون كاتوزيان)
فاصله ملكي و جناح اصلاح‌طلب حزب كه به سياست‌ها، شيوه رهبري و نوع رابطه حزب با سفارت شوروي انتقاد داشتند، با رهبري مركزي به تدريج افزايش پيدا كرد و به ويژه پس از حمايت حزب از فرقه دمكرات آذربايجان و حكومت پيشه‌وري به اوج رسيد. جناح اصلاح‌طلب به تدريج نفوذ خود را در ساختار حزب افزايش داد و (به تعبير جلال آل‌احمد كه خود به اين جناح تعلق داشت) :«كار به جايي رسيد كه در داخل حزب براي خودمان حزب ديگري ساخته بوديم. با حوزه‌هايي در داخل حوزه‌ها و دست‌چين كردن آدم‌ها و يكي كردن نظرها و خط‌مشي‌ها. تا يك شب ناصحي (عضو جناح اصلاح‌طلب حزب) جماعت را خواند به خانه‌اش، ديروقت و معجل، كه خبردار شده است اگر دير بجنبيم يكي دو روزه همه‌مان را اخراج خواهند كرد.» (در خدمت و خيانت روشنفكران)
بنابراين همان شب (شب 16 آذر 1326) اعلاميه انشعاب «حزب سوسياليست توده ايران» از حزب توده توسط ملكي نوشته شد و به امضاي 12 نفر رسيد. انشعابيون به شدت مورد حمله رهبري حزب توده و دولت شوروي قرار گرفتند و خائن خوانده شدند. اين فشار تبليغاتي به حدي بود كه كمتر از دو ماه بعد ملكي و يارانش در اعلاميه‌اي، انصراف خود را از تشكيل حزب جديد اعلام كردند.
زحمتكشان و نيروي سوم
ملكي از سال 1328 توسط آل‌احمد با مظفر بقايي آشنا شد و در روزنامه «شاهد» بقايي مطالبي در انتقاد از حزب توده و علت انشعاب خود از آن نوشت. او دو سال بعد و با آغاز نهضت ملي به اتفاق بقايي حزب زحمتكشان ملت ايران را تأسيس كرد و به جبهه ملي پيوست. ملكي كه انتشارات حزب را به عهده داشت، نشريه‌اي به نام «نيروي سوم» به عنوان ارگان سازمان جوانان حزب منتشر كرد كه اين نام، پس از جدايي از بقايي، به گروه سياسي ملكي اطلاق مي‌شد. با گذشت زمان و در هنگامي كه دكتر بقايي به تدريج در مقابل مصدق قرار مي‌گرفت، ملكي و هوادارانش (با وجود انتقادهايي كه از مصدق داشتند) در برابر تغيير مشي حزب زحمتكشان مقاومت كردند. بقايي اواسط مهر 1331 فعالان حزب را براي تصميم‌گيري در مورد استراتژي جديد خود به يك گردهمايي دعوت كرد، اما بر خلاف انتظارش ديد كه اكثر فعالان از نظرات ملكي طرفداري مي‌كنند. او ابتدا از رهبري حزب استعفا كرد، اما چند روز بعد با استفاده از هواداران خياباني خود و آيت‌الله كاشاني (كه او هم در اين هنگام مقابل مصدق قرار گرفته بود) به دفاتر حزب حمله كرد و با اخراج ملكي، رهبري حزب زحمتكشان را دوباره به دست گرفت. گروه ملكي از آن پس به نام «نيروي سوم» شناخته مي‌شد.
ملكي پس از كودتاي 28 مرداد تحت تعقيب قرار گرفت، بازداشت شد و مدتي در قلعه فلك‌الافلاك به زندان افتاد. او در سال 1336 «جامعه سوسياليست‌هاي جبهه ملي» را تشكيل داد. نشريه «علم و زندگي» ملكي تا 1339 منتشر مي‌شد، هر چند توقيف‌هاي مكرر اجازه انتشار مرتب را از آن گرفته بود. او در سال 1344 دوباره بازداشت و محاكمه شد. اتهام او همان اتهام 27 سال پيش بود: قيام عليه امنيت كشور.
هرچند به نوشته آل‌احمد محاكمه ملكي در واقع «به خاطر خفه كردن جبهه ملي سوم بود در نطفه‌اش كه ملكي و جامعه سوسياليست‌ها محرك اصلي انعقادش بودند و اعلاميه وجودي‌اش با شركت تمام احزاب وابسته به نهضت ملي در تيرماه 1344 مخفيانه منتشر شد.»
ملكي و سه تن از يارانش در دادگاه دفاعي مفصل از خود كردند كه به شكلي محدود در نشريات منتشر شد. دادگاه ملكي را مجرم شناخت و به سه سال زندان محكوم كرد. او پس از يك‌سال و نيم آزاد شد و اندكي بعد درگذشت.
(براي شرق)
خليل ملكي، نظريه‌پرداز سوسياليست و سياستمدار سرشناس ايراني، روز 21 تير 1348 درگذشت. او كه هنگام تحصيل در آلمان با دكتر تقي اراني آشنا شده بود، بعدها در ايران به جمع ياران او در آمد و جزو 53 نفر بازداشت شد. ملكي مدتي پس از تشكيل حزب توده ايران به آن پيوست اما چند سال بعد به همراه عده‌اي ديگر انشعاب كرد. او با دكتر مظفر بقايي حزب زحمتكشان ملت ايران را تأسيس كرد، كمي بعد نيروي سوم را شكل داد و پس از كودتاي 28 مرداد به زندان فلك‌الافلاك افتاد. ملكي بعداً جامعه سوسياليست‌هاي جبهه ملي را تشكيل داد، در 1344 محاكمه شد و در 1348 بدورد حيات گفت.
خليل ملكي در سال 1280 در تبريز و در خانواده‌اي ثروتمند به دنيا آمده بود. او تحصيلات مقدماتي را در اراك گذراند، سپس به تهران آمد و مدتي در مدرسه صنعتي آلمان تحصيل كرد. ملكي با شركت در مسابقه اعزام دانشجو توانست بورس تحصيل در اروپا اخذ كند و براي تحصيل در رشته شيمي عازم برلين شود. او در برلين با دكتر تقي اراني آشنا شد و به سوسياليسم گرايش پيدا كرد. تحصيلات او در آلمان نيمه تمام ماند و از آنجا كه حاضر نشد در مورد خودكشي يكي از دانشجويان ايراني سكوت كند، به تهران بازگردانده شد.
حزب توده و انشعاب
چند سال بعد دكتر اراني نيز به ايران بازگشت و فعاليت‌هاي خود را آغاز كرد. ملكي به جوانان راديكال اطراف اراني پيوست و همراه آنها (كه به 53 نفر شهرت يافتند) به زندان افتاد. اتهام اين عده اقدام عليه امنيت كشور بود. رفتار عده‌اي از اعضاي گروه در زندان به گونه‌اي بود كه پس از شهريور 1320 و تشكيل حزب توده توسط آنها، ملكي در پيوستن به آن ترديد داشت. او مدتي بعد تحت فشار عده‌اي از جوانان روشنفكر عضو حزب، به اين نتيجه رسيد كه به حزب بپيوندد و در اصلاح برنامه‌ها و رهبري آن بكوشد. («مصدق و نبرد قدرت» همايون كاتوزيان)
فاصله ملكي و جناح اصلاح‌طلب حزب كه به سياست‌ها، شيوه رهبري و نوع رابطه حزب با سفارت شوروي انتقاد داشتند، با رهبري مركزي به تدريج افزايش پيدا كرد و به ويژه پس از حمايت حزب از فرقه دمكرات آذربايجان و حكومت پيشه‌وري به اوج رسيد. جناح اصلاح‌طلب به تدريج نفوذ خود را در ساختار حزب افزايش داد و (به تعبير جلال آل‌احمد كه خود به اين جناح تعلق داشت) :«كار به جايي رسيد كه در داخل حزب براي خودمان حزب ديگري ساخته بوديم. با حوزه‌هايي در داخل حوزه‌ها و دست‌چين كردن آدم‌ها و يكي كردن نظرها و خط‌مشي‌ها. تا يك شب ناصحي (عضو جناح اصلاح‌طلب حزب) جماعت را خواند به خانه‌اش، ديروقت و معجل، كه خبردار شده است اگر دير بجنبيم يكي دو روزه همه‌مان را اخراج خواهند كرد.» (در خدمت و خيانت روشنفكران)
بنابراين همان شب (شب 16 آذر 1326) اعلاميه انشعاب «حزب سوسياليست توده ايران» از حزب توده توسط ملكي نوشته شد و به امضاي 12 نفر رسيد. انشعابيون به شدت مورد حمله رهبري حزب توده و دولت شوروي قرار گرفتند و خائن خوانده شدند. اين فشار تبليغاتي به حدي بود كه كمتر از دو ماه بعد ملكي و يارانش در اعلاميه‌اي، انصراف خود را از تشكيل حزب جديد اعلام كردند.
زحمتكشان و نيروي سوم
ملكي از سال 1328 توسط آل‌احمد با مظفر بقايي آشنا شد و در روزنامه «شاهد» بقايي مطالبي در انتقاد از حزب توده و علت انشعاب خود از آن نوشت. او دو سال بعد و با آغاز نهضت ملي به اتفاق بقايي حزب زحمتكشان ملت ايران را تأسيس كرد و به جبهه ملي پيوست. ملكي كه انتشارات حزب را به عهده داشت، نشريه‌اي به نام «نيروي سوم» به عنوان ارگان سازمان جوانان حزب منتشر كرد كه اين نام، پس از جدايي از بقايي، به گروه سياسي ملكي اطلاق مي‌شد. با گذشت زمان و در هنگامي كه دكتر بقايي به تدريج در مقابل مصدق قرار مي‌گرفت، ملكي و هوادارانش (با وجود انتقادهايي كه از مصدق داشتند) در برابر تغيير مشي حزب زحمتكشان مقاومت كردند. بقايي اواسط مهر 1331 فعالان حزب را براي تصميم‌گيري در مورد استراتژي جديد خود به يك گردهمايي دعوت كرد، اما بر خلاف انتظارش ديد كه اكثر فعالان از نظرات ملكي طرفداري مي‌كنند. او ابتدا از رهبري حزب استعفا كرد، اما چند روز بعد با استفاده از هواداران خياباني خود و آيت‌الله كاشاني (كه او هم در اين هنگام مقابل مصدق قرار گرفته بود) به دفاتر حزب حمله كرد و با اخراج ملكي، رهبري حزب زحمتكشان را دوباره به دست گرفت. گروه ملكي از آن پس به نام «نيروي سوم» شناخته مي‌شد.
ملكي پس از كودتاي 28 مرداد تحت تعقيب قرار گرفت، بازداشت شد و مدتي در قلعه فلك‌الافلاك به زندان افتاد. او در سال 1336 «جامعه سوسياليست‌هاي جبهه ملي» را تشكيل داد. نشريه «علم و زندگي» ملكي تا 1339 منتشر مي‌شد، هر چند توقيف‌هاي مكرر اجازه انتشار مرتب را از آن گرفته بود. او در سال 1344 دوباره بازداشت و محاكمه شد. اتهام او همان اتهام 27 سال پيش بود: قيام عليه امنيت كشور.
هرچند به نوشته آل‌احمد محاكمه ملكي در واقع «به خاطر خفه كردن جبهه ملي سوم بود در نطفه‌اش كه ملكي و جامعه سوسياليست‌ها محرك اصلي انعقادش بودند و اعلاميه وجودي‌اش با شركت تمام احزاب وابسته به نهضت ملي در تيرماه 1344 مخفيانه منتشر شد.»
ملكي و سه تن از يارانش در دادگاه دفاعي مفصل از خود كردند كه به شكلي محدود در نشريات منتشر شد. دادگاه ملكي را مجرم شناخت و به سه سال زندان محكوم كرد. او پس از يك‌سال و نيم آزاد شد و اندكي بعد درگذشت.
سه‌شنبه، تیر ۱۶، ۱۳۸۳
تولد روزنامه اطلاعات
(براي شرق)
روزنامه اطلاعات عصر روز يكشنبه 19 تير 1305 (هفتاد و هشت سال پيش) در تهران پا به عرصه وجود گذاشت. شوراي عالي معارف پانزدهم تيرماه همان سال امتياز اين روزنامه را به مديريت عباس مسعودي صادر كرده بود. مسعودي در آن هنگام عضو «مركز اطلاعات ايران» بود و در نخستين شماره روزنامه نيز نام همين مركز به عنوان ناشر آمده است. تشكيل اين مركز تلاشي ناكام براي ايجاد يك خبرگزاري بين‌المللي بود و انتشار روزنامه اطلاعات در واقع كوششي براي فراموش كردن شكست در رسيدن به اين هدف تلقي مي‌شد. دست‌اندركاران آن‌روز مركز اطلاعات ايران، خود نمي‌دانستند با اين تصميم ماندگارترين نشريه ايراني را بنيان مي‌گذارند.
به‌جاي خبرگزاري
نخستين شماره اطلاعات در يك ورق بزرگ (دو صفحه) توسط چاپخانه روشنايي و در 500 نسخه به چاپ رسيد و هدف انتشار آن در سرمقاله چنين توضيح داده شد: «شايد هنوز عده كثيري از افراد اهالي تهران و به خصوص نقاط دوردست مملكت يافت شوند كه اساساً اسم مركز اطلاعات را نشنيده و يا اگر شنيده‌اند در صدد بر نيامده باشند كه از كار و طرز جريان و تشكيلات آن مطلع شده و در نتيجه بدانند كه اين اداره كارش چه و منظور و مقصودش چه و خاصيت آن چيست؟... اين اداره در ماه اسد 1302 كه تا كنون سه سال كامل است، تأسيس گرديده و در قدم اول مبادرت به جمع‌آوري و تمركز اخبار نقاط داخلي مملكت و اطلاعات خارجي نمود و در اين مدت توانسته است خدمات خود را به عالم مطبوعات انجام دهد. ما انتظار داشتيم كه اين مركز هم مثل آژانس آناطولي مركز نشر اخبار بشود و باب مخابرات را با عالم مفتوح نمايد ولي اين موفقيت حاصل نشد ولي باز نبايد مأيوس شد. كاركنان اين اداره در دومين قدم براي پيشرفت و توسعه مؤسسه اطلاعات، به اتكاء توجه و علاقه عموم هموطنان، مبادرت به نشر روزنامه به نام اطلاعات خواهند كرد... اين روزنامه به طور مرتب يوميه انتشار خواهد يافت و حاوي اخبار و حوادث كليه نقاط ايران و تفصيل پاره‌اي حوادث دنيا و اخبار خارجه و بعضي مطالب سودمند مي‌باشد.» («تاريخ جرايد و مجلات ايران» محمد صدر هاشمي)
در نخستين شماره اطلاعات، گزارشي از مراسم گشايش مجلس شوراي ملي، مذاكرات نخستين جلسه مجلس و چند مقاله و خبر ديگر ديده مي‌شد. شماره بعدي نشريه، يك‌ماه بعد انتشار يافت و كاركنان مؤسسه در اين مدت در تدارك انتشار روزانه آن بودند. روزنامه اطلاعات از شماره دوم، انتشار روزانه خود را آغاز كرد.
دفتر روزنامه اطلاعات به هنگام آغاز انتشار، در كوچه وثوق خيابان لاله‌زار واقع بود كه بعداً به خيابان خيام انتقال يافت. بهاي تك‌فروشي روزنامه 4 شاهي تعيين شده بود. اكثر قريب به اتفاق منابعي كه تاريخ مطبوعات يا وضعيت مطبوعات دوره رضاشاه يا تاريخچه روزنامه اطلاعات را بررسي كرده‌اند، بر علاقه و شور كم نظير عباس مسعودي (مدير نشريه) براي حفظ و گسترش روزنامه اطلاعات تأكيد كرده‌اند و تلاش او را مسبب تداوم انتشار روزنامه و موفقيت‌هاي بعدي مي‌دانند. اطلاعات اولين روزنامه‌اي بود كه عصرها منتشر مي‌شد و تنوع و تازگي اخبار و شيوه پردازش آنها باعث شد به سرعت مورد توجه مردم قرار گيرد.
روزنامه‌نگار سياستمدار
مسعودي خود در انتخاب و تنظيم اخبار نقش داشت. به طوري كه پسرش فرهاد (مدير مؤسسه، پس از مرگ پدر) در كتاب «پيروزي لبخند» شرح داده است، مثلاً يك روز صبح زود كه مسعودي به دفتر روزنامه مي‌رفت، اتومبيل رضاشاه را در ميدان توپخانه ديد و متوجه شد كه شاه قصد بازديد سرزده از وزارت‌خانه‌هاي عدليه، فوائد عامه و ماليه را دارد. بنابراين او را زير نظر گرفت و در شماره آن روز اطلاعات، گزارشي از اين اقدام شاه به چاپ رساند كه بسيار مورد توجه قرار گرفت. در بخشي از اين گزارش آمده بود: «امروز اعليحضرت براي سركشي و تفتيش شخصاً در وزارتخانه‌ها حضور يافتند... چند دقيقه قبل از ساعت 7 (پنج به ظهر) اتومبيل اعليحضرت در خيابان باب همايون، نزديك وزارت فوائد عامه توقف كرد، اعليحضرت پياده شده وارد وزارتخانه شدند. فقط يك پيشخدمت مخصوص در التزام ركاب همايوني بود. درب وزارتخانه هنوز گشوده نشده و نيم باز بود. هيچ يك از اعضاي وزارتخانه حاضر نبودند، فقط سرايدار و چند نفر مستخدم به جارو و تميز كردن اطاق‌ها اشتغال داشتند.» (نقل شده در «بازيگران عصر پهلوي» محمود طلوعي) شم ژورناليستي و شيوه جذاب گزارشگري مسعودي كه اساس سبك روزنامه‌نگاري اطلاعات را در آن دوره تشكيل مي‌داد، در اين گزارش به روشني پيداست.
مسعودي با اعمال نظارت دقيق بر مخارج روزنامه و صرفه‌جويي توانست روزنامه را توسعه دهد و در سال 1306 نخستين دستگاه گراور سازي را وارد ايران كند. تعداد صفحات روزنامه ابتدا به هشت و سپس دوازده رسيد و در سال 1317 بيش از يازده‌هزار تيراژ داشت.
در اين هنگام عباس مسعودي ديگر فقط يك روزنامه‌نگار نبود. او در سال 1314 و براي دوره دهم مجلس شوراي ملي به نمايندگي انتخاب شد. همچنبن او به همراه رضاشاه به تركيه رفت و وليعهد را در سفر به مصر (براي ازدواج با شاهزاده فوزيه) همراهي كرد. پس از كناره‌گيري رضاشاه نيز مسعودي در مجلس حضور داشت. او در مجلس چهاردهم عضو فراكسيون مستقل بود و در سال 1325 به هيأت رهبري حزب دمكرات قوام وارد شد. او در مجلس پانزدهم نيز عضو فراكسيون اين حزب بود. پس از آن و با تأسيس مجلس سنا، مسعودي نيز به اين مجلس راه يافت. او تا دوره چهارم سناتور انتخابي و در دوره‌هاي پنجم و ششم سناتور انتصابي بود. مسعودي روز 27 خرداد 1353 در دفتر كارش در روزنامه اطلاعات سكته كرد و در 73 سالگي درگذشت. روزنامه اطلاعات در آن روز در آستانه 48 سالگي قرار داشت.
(براي شرق)
روزنامه اطلاعات عصر روز يكشنبه 19 تير 1305 (هفتاد و هشت سال پيش) در تهران پا به عرصه وجود گذاشت. شوراي عالي معارف پانزدهم تيرماه همان سال امتياز اين روزنامه را به مديريت عباس مسعودي صادر كرده بود. مسعودي در آن هنگام عضو «مركز اطلاعات ايران» بود و در نخستين شماره روزنامه نيز نام همين مركز به عنوان ناشر آمده است. تشكيل اين مركز تلاشي ناكام براي ايجاد يك خبرگزاري بين‌المللي بود و انتشار روزنامه اطلاعات در واقع كوششي براي فراموش كردن شكست در رسيدن به اين هدف تلقي مي‌شد. دست‌اندركاران آن‌روز مركز اطلاعات ايران، خود نمي‌دانستند با اين تصميم ماندگارترين نشريه ايراني را بنيان مي‌گذارند.
به‌جاي خبرگزاري
نخستين شماره اطلاعات در يك ورق بزرگ (دو صفحه) توسط چاپخانه روشنايي و در 500 نسخه به چاپ رسيد و هدف انتشار آن در سرمقاله چنين توضيح داده شد: «شايد هنوز عده كثيري از افراد اهالي تهران و به خصوص نقاط دوردست مملكت يافت شوند كه اساساً اسم مركز اطلاعات را نشنيده و يا اگر شنيده‌اند در صدد بر نيامده باشند كه از كار و طرز جريان و تشكيلات آن مطلع شده و در نتيجه بدانند كه اين اداره كارش چه و منظور و مقصودش چه و خاصيت آن چيست؟... اين اداره در ماه اسد 1302 كه تا كنون سه سال كامل است، تأسيس گرديده و در قدم اول مبادرت به جمع‌آوري و تمركز اخبار نقاط داخلي مملكت و اطلاعات خارجي نمود و در اين مدت توانسته است خدمات خود را به عالم مطبوعات انجام دهد. ما انتظار داشتيم كه اين مركز هم مثل آژانس آناطولي مركز نشر اخبار بشود و باب مخابرات را با عالم مفتوح نمايد ولي اين موفقيت حاصل نشد ولي باز نبايد مأيوس شد. كاركنان اين اداره در دومين قدم براي پيشرفت و توسعه مؤسسه اطلاعات، به اتكاء توجه و علاقه عموم هموطنان، مبادرت به نشر روزنامه به نام اطلاعات خواهند كرد... اين روزنامه به طور مرتب يوميه انتشار خواهد يافت و حاوي اخبار و حوادث كليه نقاط ايران و تفصيل پاره‌اي حوادث دنيا و اخبار خارجه و بعضي مطالب سودمند مي‌باشد.» («تاريخ جرايد و مجلات ايران» محمد صدر هاشمي)
در نخستين شماره اطلاعات، گزارشي از مراسم گشايش مجلس شوراي ملي، مذاكرات نخستين جلسه مجلس و چند مقاله و خبر ديگر ديده مي‌شد. شماره بعدي نشريه، يك‌ماه بعد انتشار يافت و كاركنان مؤسسه در اين مدت در تدارك انتشار روزانه آن بودند. روزنامه اطلاعات از شماره دوم، انتشار روزانه خود را آغاز كرد.
دفتر روزنامه اطلاعات به هنگام آغاز انتشار، در كوچه وثوق خيابان لاله‌زار واقع بود كه بعداً به خيابان خيام انتقال يافت. بهاي تك‌فروشي روزنامه 4 شاهي تعيين شده بود. اكثر قريب به اتفاق منابعي كه تاريخ مطبوعات يا وضعيت مطبوعات دوره رضاشاه يا تاريخچه روزنامه اطلاعات را بررسي كرده‌اند، بر علاقه و شور كم نظير عباس مسعودي (مدير نشريه) براي حفظ و گسترش روزنامه اطلاعات تأكيد كرده‌اند و تلاش او را مسبب تداوم انتشار روزنامه و موفقيت‌هاي بعدي مي‌دانند. اطلاعات اولين روزنامه‌اي بود كه عصرها منتشر مي‌شد و تنوع و تازگي اخبار و شيوه پردازش آنها باعث شد به سرعت مورد توجه مردم قرار گيرد.
روزنامه‌نگار سياستمدار
مسعودي خود در انتخاب و تنظيم اخبار نقش داشت. به طوري كه پسرش فرهاد (مدير مؤسسه، پس از مرگ پدر) در كتاب «پيروزي لبخند» شرح داده است، مثلاً يك روز صبح زود كه مسعودي به دفتر روزنامه مي‌رفت، اتومبيل رضاشاه را در ميدان توپخانه ديد و متوجه شد كه شاه قصد بازديد سرزده از وزارت‌خانه‌هاي عدليه، فوائد عامه و ماليه را دارد. بنابراين او را زير نظر گرفت و در شماره آن روز اطلاعات، گزارشي از اين اقدام شاه به چاپ رساند كه بسيار مورد توجه قرار گرفت. در بخشي از اين گزارش آمده بود: «امروز اعليحضرت براي سركشي و تفتيش شخصاً در وزارتخانه‌ها حضور يافتند... چند دقيقه قبل از ساعت 7 (پنج به ظهر) اتومبيل اعليحضرت در خيابان باب همايون، نزديك وزارت فوائد عامه توقف كرد، اعليحضرت پياده شده وارد وزارتخانه شدند. فقط يك پيشخدمت مخصوص در التزام ركاب همايوني بود. درب وزارتخانه هنوز گشوده نشده و نيم باز بود. هيچ يك از اعضاي وزارتخانه حاضر نبودند، فقط سرايدار و چند نفر مستخدم به جارو و تميز كردن اطاق‌ها اشتغال داشتند.» (نقل شده در «بازيگران عصر پهلوي» محمود طلوعي) شم ژورناليستي و شيوه جذاب گزارشگري مسعودي كه اساس سبك روزنامه‌نگاري اطلاعات را در آن دوره تشكيل مي‌داد، در اين گزارش به روشني پيداست.
مسعودي با اعمال نظارت دقيق بر مخارج روزنامه و صرفه‌جويي توانست روزنامه را توسعه دهد و در سال 1306 نخستين دستگاه گراور سازي را وارد ايران كند. تعداد صفحات روزنامه ابتدا به هشت و سپس دوازده رسيد و در سال 1317 بيش از يازده‌هزار تيراژ داشت.
در اين هنگام عباس مسعودي ديگر فقط يك روزنامه‌نگار نبود. او در سال 1314 و براي دوره دهم مجلس شوراي ملي به نمايندگي انتخاب شد. همچنبن او به همراه رضاشاه به تركيه رفت و وليعهد را در سفر به مصر (براي ازدواج با شاهزاده فوزيه) همراهي كرد. پس از كناره‌گيري رضاشاه نيز مسعودي در مجلس حضور داشت. او در مجلس چهاردهم عضو فراكسيون مستقل بود و در سال 1325 به هيأت رهبري حزب دمكرات قوام وارد شد. او در مجلس پانزدهم نيز عضو فراكسيون اين حزب بود. پس از آن و با تأسيس مجلس سنا، مسعودي نيز به اين مجلس راه يافت. او تا دوره چهارم سناتور انتخابي و در دوره‌هاي پنجم و ششم سناتور انتصابي بود. مسعودي روز 27 خرداد 1353 در دفتر كارش در روزنامه اطلاعات سكته كرد و در 73 سالگي درگذشت. روزنامه اطلاعات در آن روز در آستانه 48 سالگي قرار داشت.
اشتراک در:
پست‌ها (Atom)