ديديم كه نبردهاي سال 1226 ه.ق. ميان ايران و روسيه تا فصل زمستان ادامه يافت و تغيير در فرماندهي سپاه روسيه در قفقاز باعث شد آتش جنگ، بر خلاف سال‌هاي پيش از آن، در زمستان فروكش نكند. قرار شد در اين شماره به شرح دشواري‌هايي بپردازيم كه شاهزاده عباس‌ميرزا در دارالسلطنه تبريز با آن دست به گريبان بود. از جمله اين دشواري‌ها، تقاضاهايي مكرّري بود كه حكّام محليِ وفادار به دولت ايران براي دريافت كمك براي شاهزاده مي‌فرستادند. نمونه‌هايي از اين تقاضاها را كه از جانب حاجي‌محمدخان مستوفي و حسين خان سردار ايرواني مطرح شده بود، در اين شماره مرور مي‌كنيم.
شرق
حاجي محمدخان مستوفي در آن هنگام حاكم قراجه‌داغ بود و در نبرد با روس‌ها حرارت فراوان از خود نشان مي‌داد. عبدالرزاق مفتون دنبلي در كتاب «مآثر سلطانيه» نوشته است كه از هنگام تصدّي حكومت قراجه‌داغ توسط حاجي محمدخان، امور محلّي ساماني گرفته و مقابله با روس‌ها تشديد شده بود. حاجي با تشجيع و تحريض ايلات ساكن قراجه‌داغ، به ويژه طايفه چليپانلو، حملاتي را عليه كاروان‌هاي تداركاتي روسيه در ميانه راه گنجه و قراباغ ترتيب مي‌داد. او همچنين در كوچاندن اهالي قراباغ به قراجه‌داغ مي‌كوشيد و در غارت و سركوب طوايف نافرمان تعصّبي ويژه به كار مي‌بست. از جمله اقدامات برجسته حاجي محمدخان در سال 1226ه.ق. اعزام عده‌اي از كوچندگان تازه براي شبيخون زدن به قواي روسيه در قلعه شوشي بود.
اين افراد تازه كوچيده (از طايفه اميرلوي قراباغ) با توجه به شناختي كه از محل داشتند به قلعه وارد شدند و انبارهاي مهمات و علوفه و چند خانه را در داخل قلعه به آتش كشيدند. حكومت قراباغ در آن هنگام در دست مهدي‌قلي‌آقا (پسر ابراهيم خليل‌خان جوانشير) بود كه به روس‌ها ابراز وفاداري مي‌كرد. اما روس‌ها (شايد به دليل سابقه ابراهيم خليل‌خان در تغييرعقيده‌هاي چندباره) به مهدي‌قلي‌آقا اعتماد كامل نداشتند و ماجراي آتش‌سوزي قلعه شوشي را ناشي از دسيسه او دانستند. نتيجه اين شد كه توپخانه روسيه از دروازه‌ها و برج‌هاي قلعه، بناي گلوله‌باران خانه‌هاي اطراف را گذاشت و به نوشته دنبلي «در آن شب هنگامه‌اي در قلعه شوشي و خارج قلعه برپا شد كه روز رستاخيز روسيه چنان خواهد بود».
اقدام جالب ديگر حاجي‌محمدخان مستوفي، جلب اعتماد جعفرقلي‌آقا (نوه ابراهيم خليل‌خان) و تشويق او به كوچاندن ايل جبرئيل‌لو به قراجه‌داغ بود. سابقه بدگماني ميان خاندان جوانشير و دولت قاجار به زمان قتل آقا محمدخان باز مي‌گشت. گفته مي‌شد اين خاندان در ماجراي قتل بنيانگذار سلسله قاجاريه در قلعه شوشي و سرقت جواهرات سلطنتي از اردوي او دست داشته‌اند. گذشته از اين، ايل جبرئيل‌لو مدّتي پيش‌تر دوهزار تفنگچي فراهاني، كزّازي و سوادكوهي را (از سپاهيان شاهزاده عباس‌ميرزا) به بهانه اينكه قصد كوچيدن به قراجه‌داغ دارند، به دام قشون روسيه انداخته و همراه روس‌ها بر آنها تاخته بودند. حاجي محمدخان مستوفي با وجود اين بدگماني‌ها و دشمني‌ها توانسته بود جعفرقلي‌آقا را با ارسال نامه‌هاي پي‌درپي به كوچاندن ايل جبرئيل‌لو به جنوب ارس متقاعد كند. اما روس‌هاي مستقر در قلعه شوشي از تصميم جعفرقلي‌آقا مطلع شدند، او را به بند كشيدند و مصمّم شدند براي اطمينان يافتن از وفاداري ايل جبرئيل‌لو، از هر ده خانوار ايل يكي را به گروگان بگيرند. ريش‌سفيدان جبرئيل‌لو ايل را در مكاني صعب‌العبور در جنگل متوقف كردند و چگونگي را به حاجي‌محمدخان آگاهي دادند. چنين بود كه حاجي چندين نامه براي شاهزاده عباس‌ميرزا نوشت و از او تقاضا كرد براي نجات ايل جبرئيل‌لو و رهانيدن جعفرقلي‌آقا (كه گفته مي‌شد به سيبري تبعيد خواهد شد) به سوي قراباغ لشكركشي كند.
غرب
از سوي ديگر تصرّف قلعه «آخلسكلك» (در منطقه «آخسقه» عثماني، شمال‌غرب ايروان) توسط روس‌ها، حسين‌خان سردار (بيگلربيگي ايروان) را نگران كرد كه اين پيشروي، وضعيت منطقه تحت حاكميت او را دشوارتر خواهد كرد. چنين بود كه او از عباس‌ميرزا تقاضا كرد «فوجي سرباز و چند عرّاده توپ سواره انگريزي» به ياري او بفرستد تا هم مواضع دفاعي خود را مستحكم‌تر كند و هم عثماني‌ها را در نجات آخسقه ياري دهد.
در تبريز اما، اوضاع بر وفق مراد نبود. به نوشته دنبلي: «سردي هواي زمستان نهايت اشتداد داشت و مزاج مبارك نواب نايب‌السلطنه را هم مرض مزمني عارض گرديده بود كه مستر كمل (دكتر دراموند كمبل) حكيم فرنگي معالجه مي‌كرد و اندك بي‌احتياطي از سرما را متضمّن ناخوشي غيرالعلاج (چاره‌ناپذير) مي‌دانست و كمال مبالغه در منع از سفر زمستان مي‌نمود. اتفاقاً ميرزا بزرگ قائم‌مقام و آصف‌الحضرت ميرزا ابولقاسم -خلف ارجمند او- كه كارگزار سركارند و بايست به تهيه اسباب سفر اقدام نمايند، هر دو مريض شده [بودند] و [به علاوه] پسري ديگر از قائم‌مقام كه موسوم به ميرزا حسين [بود]... با طفلي ديگر از مشاراليه وفات يافته داغ ميرزا بزرگ و ميرزا ابوالقاسم را تازه و درد و مصيبت آنها را بي‌اندازه ساخت... اغلب سپاه ركابي (نيروهاي همراه شاهزاده) هم به دستور استمرار سنوات (يعني به رسم هر ساله) قبل از رسيدن موسم زمستان رخصت يافته، روانه عراق [عجم] و ساير اوطان خود شده بودند... [درنتيجه] چندان سپاهي ملتزم ركاب والا نبود. از آن گذشته با آنكه در اين سال (1226ه.ق.) متجاوز از صدهزار تومان زر نقد از خزانه عامره پادشاهي، سواي مواجب غازيان ركابي و ماليات آذربايجان، در وجه نايب‌السلطنه عنايت شده بود، باز نظر به وفور مخارج لشكركشي و سرحدداري، وجهي براي مصارف اين سفر (يعني سفر به قراباغ يا سفر به آخسقه) در صندوقخانه سركار ولايت[عهد] موجود نبود».
(ادامه دارد)
دوشنبه، شهریور ۲۱، ۱۳۸۴
یکشنبه، شهریور ۲۰، ۱۳۸۴
محاربه و مصالحه
در شماره گذشته خوانديد كه ژنرال فيليپ ماركيز (مركز)، كه به گزارش منابع ايراني از منتقدان شيوه «تساهل»آميز ترومسوف بود، به پيشنهاد و كوشش خود به فرماندهي سپاه روسيه در قفقاز منصوب شد و به تفليس آمد. او پس از تصدي فرماندهي، از آنجا كه مي‌دانست شاهزاده عباس‌ميرزا به مناسبت فرا رسيدن فصل زمستان سپاهيانش را به «آسايش‌خانه» يا مرخصي فرستاده است، به فرمانده قوايش در پنبك دستور داد به ايروان بتازد و ايلات و طوايف آنجا را به سوي شمال كوچ دهد. اين فرمانده دستور داشت چنانكه كوچاندن ايلات ممكن نشد، «چپاولي به مال و دواب اهالي ايروان نمايد يا غلّه و شلتوكي از صحرا يا نمكي از معدن به دست آورد» («مآثر سلطانيه» عبدالرزاق مفتون دنبلي، تصحيح و تحشيه غلامحسين زرگري‌نژاد). به نظر مي‌رسد هدف ماركيز از اين عمليات، تلافي كردن حملات ايذايي و جنگ‌وگريزهاي چندماهه قشون ايران عليه مواضع روس‌ها بوده است.
به اين ترتيب قشون روسيه متشكل از «هشت‌هزار سواره و سالدات» در سرماي زمستان به سوي ايروان حركت كرد. عباس‌ميرزا هنگامي كه اين لشكركشي آگاه شد، توپخانه متحرّكي را كه توسط توپچيان انگليسي سازماندهي و با توپ‌هاي اهدايي مالكوم تجهيز شده بود راهي ايروان كرد و فوجي از سواران و سربازان را نيز كه در دسترس داشت همراه آن فرستاد. فرماندهي توپخانه متحرّك به عهده كاپتان هنري ليندزي انگليسي بود. دنبلي اين توپخانه را چنين توصيف كرده است: «توپخانه ركاب... كه به رسم انگريز منتظم گشته و عمله‌ي آن باالعام (همگي) سواره‌اند و مانند آن ديده‌ي روزگار نديده است». از اين توپخانه و كاپتان ليندزي باز هم سخن خواهيم گفت.
عقب‌نشيني
عباس‌ميرزا سه روز پس از اعزام توپخانه و فوج همراه آن، به همراه فوجي ديگر كه گردآورده بود از خوي به سوي ايروان شتافت. اما هنگامي كه به نزديكي ماكو رسيد خبردار شد كه حسن‌خان ايرواني (برادر حسين‌خان سردار) با حدود دو هزار سواره و پياده و با كمك توپخانه اعزامي، در محل اوچ‌كليسا با سپاه هشت‌هزار نفري روس‌ها روبرو شده و روس‌ها كه از حركت شاهزاده هم باخبر بوده‌اند، ماندن صلاح ندانسته و به سوي شمال بازگشته‌اند. به نوشته دنبلي «سپاه منصوره (پيروز) تعاقب آنها نكردند، [اما] بسياري از آنها در عرض راه، نظر به سردي هوا و برف شديدي كه نازل شده بود تلف گشتند». شاهزاده عباس‌ميرزا نيز از ماكو بازگشت و به تبريز رفت.
از سوي ديگر در تمام اين ايام شيخ‌علي‌خان، بيگلربيگي قبه (محلي در نزديكي «دربند» قفقاز) نيز درگير نبرد با روس‌ها بود. او «در اين سال جمعيتي كامل از داغستان فراهم آورده، محمدبيك قاضي سابق «تبرسران» را كه با روسيه سازش داشت، از آنجا به صدمات متواليه آواره [كرد] و عبدالله‌بيك، خويش خود را در آنجا حاكم و قاضي ساخت و بعد از آن به محاربه روسيه مجتمعه در قبه پرداخت. روسيه (در اينجا يعني روس‌ها) هم به مقابله او شتافتند و هرچه از جانب گنجه و باكويه و شيروان روسيه ضميمه روسيه قبه شدند، چاره او را قدرت نيافته هنوز در داغستان به حرب اشتغال داشت».
در اين هنگام (اواخر سال 1226ه.ق.) نزديك يك دهه از آغاز جنگ در قفقاز مي‌گذشت. مي‌توان حدس زد كه استقرار وضعيت جنگي در اين مدّت چه بر سر زندگي مردم و اوضاع اقتصادي منطقه آورده بود. ايل‌ها و طوايف مدام به زور كوچانده مي‌شدند، رمه‌ها در معرض تاراج بود و امكان فعاليت بازرگاني مطلقاً وجود نداشت. بنابراين «سردار تازه سپاه روس» با توجه به شكست در عمليات ايروان، «صدمات بلانهايتي كه سپاه منصوره [در يورش‌هاي خود] به ولايات تصرفي روسيه» رسانده بود و «خرابي و قحط و غلايي كه به همين سبب در ولايات مزبوره به هم رسيده» بود، به فكر افتاد كه با ايران از در صلح در آيد.
پيام
دنبلي گزارش كرده است كه ماركيز موافقت تزار آلكساندر را براي مصالحه با ايران به دست آورد و آنگاه دست به كار شد. او براي فرستادن پيغام صلح از يكي از سرداران قاجار كه در اسارت روس‌ها بود استفاده كرد. توضيح آنكه پيرقلي‌خان قاجار شامبياتي (يكي از سرداران قشون ايران) چند سال پيش‌تر عبدالله خان قاجار را براي «استمالت» ابراهيم خليل‌خان جوانشير، حاكم پيشين قراباغ كه به روس‌ها نزديك شده بود، نزد او فرستاد. اما ابراهيم خليل‌خان، عبدالله خان را در بند كرد و به روس‌ها تحويل داد. عبدالله خان از آن هنگام در گنجه اسير روس‌ها بود. ماركيز هنگامي كه تصميم گرفت براي ايران پيام صلح بفرستد، عبدالله خان را «از محبس مرخص و نزد خود برده، لازمه محبت و مهرباني و ريزش در باره او معمول [داشته] و او را با نامه‌ي دوستانه روانه حضور نواب نايب‌السلطنه ساخته، به اين وسيله در مقام افتتاح ابواب التيام بين آن دولتين بر آمده بود».
اين كوشش‌ها اما، چنانكه خواهيم ديد، نتيجه‌اي در بر نداشت و نبردهاي زمستان 1226ه.ق. (1190ه.ش.) ادامه يافت. در شماره‌هاي آينده از مشكلات متعددي كه پيش روي شاهزاده عباس‌ميرزا بود (از جمله بيماري خودش، ميرزا بزرگ قائم‌مقام و پسرش ميرزاابوالقاسم) و درخواست‌هايي كه حكام مختلف از هر سو داشتند آگاه خواهيد شد و ماجراي جذاب نبرد «سلطان‌بود» را خواهيد خواند.
به اين ترتيب قشون روسيه متشكل از «هشت‌هزار سواره و سالدات» در سرماي زمستان به سوي ايروان حركت كرد. عباس‌ميرزا هنگامي كه اين لشكركشي آگاه شد، توپخانه متحرّكي را كه توسط توپچيان انگليسي سازماندهي و با توپ‌هاي اهدايي مالكوم تجهيز شده بود راهي ايروان كرد و فوجي از سواران و سربازان را نيز كه در دسترس داشت همراه آن فرستاد. فرماندهي توپخانه متحرّك به عهده كاپتان هنري ليندزي انگليسي بود. دنبلي اين توپخانه را چنين توصيف كرده است: «توپخانه ركاب... كه به رسم انگريز منتظم گشته و عمله‌ي آن باالعام (همگي) سواره‌اند و مانند آن ديده‌ي روزگار نديده است». از اين توپخانه و كاپتان ليندزي باز هم سخن خواهيم گفت.
عقب‌نشيني
عباس‌ميرزا سه روز پس از اعزام توپخانه و فوج همراه آن، به همراه فوجي ديگر كه گردآورده بود از خوي به سوي ايروان شتافت. اما هنگامي كه به نزديكي ماكو رسيد خبردار شد كه حسن‌خان ايرواني (برادر حسين‌خان سردار) با حدود دو هزار سواره و پياده و با كمك توپخانه اعزامي، در محل اوچ‌كليسا با سپاه هشت‌هزار نفري روس‌ها روبرو شده و روس‌ها كه از حركت شاهزاده هم باخبر بوده‌اند، ماندن صلاح ندانسته و به سوي شمال بازگشته‌اند. به نوشته دنبلي «سپاه منصوره (پيروز) تعاقب آنها نكردند، [اما] بسياري از آنها در عرض راه، نظر به سردي هوا و برف شديدي كه نازل شده بود تلف گشتند». شاهزاده عباس‌ميرزا نيز از ماكو بازگشت و به تبريز رفت.
از سوي ديگر در تمام اين ايام شيخ‌علي‌خان، بيگلربيگي قبه (محلي در نزديكي «دربند» قفقاز) نيز درگير نبرد با روس‌ها بود. او «در اين سال جمعيتي كامل از داغستان فراهم آورده، محمدبيك قاضي سابق «تبرسران» را كه با روسيه سازش داشت، از آنجا به صدمات متواليه آواره [كرد] و عبدالله‌بيك، خويش خود را در آنجا حاكم و قاضي ساخت و بعد از آن به محاربه روسيه مجتمعه در قبه پرداخت. روسيه (در اينجا يعني روس‌ها) هم به مقابله او شتافتند و هرچه از جانب گنجه و باكويه و شيروان روسيه ضميمه روسيه قبه شدند، چاره او را قدرت نيافته هنوز در داغستان به حرب اشتغال داشت».
در اين هنگام (اواخر سال 1226ه.ق.) نزديك يك دهه از آغاز جنگ در قفقاز مي‌گذشت. مي‌توان حدس زد كه استقرار وضعيت جنگي در اين مدّت چه بر سر زندگي مردم و اوضاع اقتصادي منطقه آورده بود. ايل‌ها و طوايف مدام به زور كوچانده مي‌شدند، رمه‌ها در معرض تاراج بود و امكان فعاليت بازرگاني مطلقاً وجود نداشت. بنابراين «سردار تازه سپاه روس» با توجه به شكست در عمليات ايروان، «صدمات بلانهايتي كه سپاه منصوره [در يورش‌هاي خود] به ولايات تصرفي روسيه» رسانده بود و «خرابي و قحط و غلايي كه به همين سبب در ولايات مزبوره به هم رسيده» بود، به فكر افتاد كه با ايران از در صلح در آيد.
پيام
دنبلي گزارش كرده است كه ماركيز موافقت تزار آلكساندر را براي مصالحه با ايران به دست آورد و آنگاه دست به كار شد. او براي فرستادن پيغام صلح از يكي از سرداران قاجار كه در اسارت روس‌ها بود استفاده كرد. توضيح آنكه پيرقلي‌خان قاجار شامبياتي (يكي از سرداران قشون ايران) چند سال پيش‌تر عبدالله خان قاجار را براي «استمالت» ابراهيم خليل‌خان جوانشير، حاكم پيشين قراباغ كه به روس‌ها نزديك شده بود، نزد او فرستاد. اما ابراهيم خليل‌خان، عبدالله خان را در بند كرد و به روس‌ها تحويل داد. عبدالله خان از آن هنگام در گنجه اسير روس‌ها بود. ماركيز هنگامي كه تصميم گرفت براي ايران پيام صلح بفرستد، عبدالله خان را «از محبس مرخص و نزد خود برده، لازمه محبت و مهرباني و ريزش در باره او معمول [داشته] و او را با نامه‌ي دوستانه روانه حضور نواب نايب‌السلطنه ساخته، به اين وسيله در مقام افتتاح ابواب التيام بين آن دولتين بر آمده بود».
اين كوشش‌ها اما، چنانكه خواهيم ديد، نتيجه‌اي در بر نداشت و نبردهاي زمستان 1226ه.ق. (1190ه.ش.) ادامه يافت. در شماره‌هاي آينده از مشكلات متعددي كه پيش روي شاهزاده عباس‌ميرزا بود (از جمله بيماري خودش، ميرزا بزرگ قائم‌مقام و پسرش ميرزاابوالقاسم) و درخواست‌هايي كه حكام مختلف از هر سو داشتند آگاه خواهيد شد و ماجراي جذاب نبرد «سلطان‌بود» را خواهيد خواند.
جمعه، شهریور ۱۸، ۱۳۸۴
جنگ و گريز
در شماره گذشته خوانديد كه طرح عمليات مشترك قشون ايران و عثماني عليه روسيه كه قرار بود به قصد تصرّف تفليس صورت گيرد، به دليل حادثه‌اي عجيب كه به مجروح شدن امين‌پاشا «سر عسكر» عثماني‌ها انجاميد، ناكام ماند. شاهزاده عباس‌ميرزا كه تصميم داشت وضعيت جنگي را تا حد ممكن زنده نگاه دارد، به حملات ايذايي خود عليه نيروهاي روسيه ادامه داد تا ضمن آسيب زدن به آنها، ايلات و طوايف بيشتري را به مناطق تحت حاكميت ايران كوچ دهد.
او فوج تبريزي را به همراه تفنگچيان ساخلو (قرارگاه) كوردشت مأمور كرد به مقري بتازند، «اگر چه تسخير آنجا در اين هنگام به بعضي جهات منظور نبود، ليكن از رهگذر ستيز و آويز با روسيه آنجا، في‌الجمله رفع خستگي خاطر خطير والا مي‌شد» («مآثر سلطانيه»، دنبلي). فوج‌هاي مذكور از آب ارس گذشتند و به قواي روسيه مستقر در مقري (بسيار نزديك به ساحل ارس) حمله بردند. نبردي سخت ميان دو طرف درگرفت و كار به جنگ تن‌به‌تن كشيد. سرانجام قواي ايران بر روس‌هايي كه در دو قلعه واقع در آن محل سنگر داشتند غلبه كرد. دهكده مقري هم، چنانكه افتد و داني، از آسيب در امان نماد و فوج‌هاي اعزامي، آنجا را «عاليها سافلها» كردند (يعني تمام بلندي‌هايش را پست كردند). بعد هم «سر و اخترمه (سرهاي بريده و غنائم) روس را برداشته، مظفّر و منصور در نخجوان به آيين شايسته شرفياب حضور باهرالنور [شاهزاده شدند] و هر يك از سرهنگان و سركردگان علي‌قدرمراتبهم و خدمتهم مورد نوازش موفور (كامل) و تفقد غير محصور [واقع] گرديدند».
پناه
عباس‌ميرزا فوج ديگري از سربازان خويي را نيز راهي اخبان (؟) قراباغ كرد تا ارامنه آنجا را «گوشمال» دهد. ارامنه اخبان در يكي از قلعه‌هاي مستحكم و مشهور قراباغ به نام «قير قلعه» پناه داشتند، اما هنگامي كه خبر حركت قواي اعزامي عباس‌ميرزا را شنيدند، قلعه را ترك كردند تا در جاي محفوظ‌تري مستقر شوند. آنها «مكاني بسيار صعب را كه از هر جانب مشتمل به دوازده فرسخ جنگل انبوه بود مسكن ساخته بودند»، اما قشون ايران به سنگرهاي آنها دست يافت و جنگ درگرفت. مقاومت اين مردم كه همراه خانواده‌هاي خود حركت مي‌كردند به زودي در هم شكست و فرستادگان شاهزاده «عيال و اطفال آنها را اسير و اموال و احمال آنها را غارت كرده»، بسياري از مردانشان را كشتند و از راه پل خداآفرين به سوي قراجه‌داغ بازگشتند.
بازماندگان جنگجويان ارمني در ميان راه چند بار كوشيدند با حمله به فوج سربازان، اسرا و اموال خود را نجات دهند اما سرانجام «آقاسي» سركرده ايشان كشته شد و ديگران «ناچار دست از مال و عيال و اطفال شسته، معاودت به همان مكان نمودند». اما بعد به اين نتيجه رسيدند كه در چنين اوضاعي امنيت نخواهند داشت و در نتيجه تصميم گرفتند با پاي خود به قراجه‌داغ كوچ كنند. «نايب‌السلطنه (عباس‌ميرزا) از فرط محبّت، محصّل تعيين [كردند تا به كار آنها رسيدگي كند] و اسراي آنها را گرفته به آنها پس دادند و نقد و جنس بسيار هم براي مدارگذار آنها (امرار معاش) عنايت فرمودند».
ماركيز
در اين ميان به شاهزاده خبر رسيد كه روس‌ها قصد دارند از راه هاتف و گروس براي پادگان خود در مقري (كه چنانكه ديديم به تازگي مورد حمله قرار گرفته بود) آذوقه و مهمات بفرستند و فوجي را به فرماندهي يك ژنرال روس براي محافظت از كاروان در نظر گرفته‌اند. عباس ميرزا فوج «بهادران» را به فرماندهي ميرزا احمد مستوفي به همراه «جعفرقلي‌خان مقدم و سربازان مقدم با يكصد سوار از غلامان جلادت نشان» مأمور كرد تا در ميان قپان و مقري راه را بر كاروان آذوقه و مهمات روس‌ها بگيرند. فوج اعزامي مي‌بايست براي رسيدن به محل مورد نظر از اردوباد بگذرد و در آنجا بود كه جاسوسان از قصد آنها آگاه شدند و به ژنرال روس خبر دادند. به اين ترتيب روس‌ها در گروس توقف كردند و فرستادگان عباس‌ميرزا، پس از مدتي انتظار، از آمدن كاروان نااميد شدند. خبر كه به عباس‌ميرزا رسيد، تصميم گرفت قواي خود را از اردوباد به كوچاندن ايلات قپان بفرستد. فوج بهادران و فوج مقدم به همراه «غلامان جلادت‌نشان» به سوي قپان حركت كردند اما پيش از آنكه دست به كاري زننند «ايلات مزبور از بيم جان كوچيده، پناه به ظل عنايت نواب نايب‌السلطنه آوردند».
شاهزاده عباس‌ميرزا پس از اين عمليات به خوي رفت و در آنجا از انتصاب فرمانده تازه قواي روسيه در قفقاز آگاه شد. روايت دنبلي از ماجرا چنين است: «ينارال مركز (ژنرال فيليپ يوسفيچ ماركيز پاولويچ) به دولت روس اظهار نموده كه ينارال پترويچ طورمصوف (ترومسوف) در كار لشكركشي و محاربه با سپاه ايران تساهل مي‌نمايد و بيهوده آن همه مال و سالدات روس را تلف مي‌سازد و اگر به جاي او من تعيين و منصوب شوم، مصدر فتوحات شايان خواهم شد؛ دولت روس هم او را به سرداري تعيين و روانه نمودند. ينارال مزبور [به] محض ورود به تفليس و استحضار از مراجعت موكب نواب نايب‌السلطنه و رخصت دادن سپاه به آسايش‌خانه و ولايت، ينارال پنبك را با هشت‌هزار سواره و سالدات روانه ايروان و مأمور ساخت كه اگر تواند ايل و رعيت از آنجا كوچاند و اگر اين آرزو محصل نگردد، چپاولي به مال و دواب اهالي ايروان نمايد...»
ماجراي اين لشكر كشي را در شماره بعد بخوانيد.
او فوج تبريزي را به همراه تفنگچيان ساخلو (قرارگاه) كوردشت مأمور كرد به مقري بتازند، «اگر چه تسخير آنجا در اين هنگام به بعضي جهات منظور نبود، ليكن از رهگذر ستيز و آويز با روسيه آنجا، في‌الجمله رفع خستگي خاطر خطير والا مي‌شد» («مآثر سلطانيه»، دنبلي). فوج‌هاي مذكور از آب ارس گذشتند و به قواي روسيه مستقر در مقري (بسيار نزديك به ساحل ارس) حمله بردند. نبردي سخت ميان دو طرف درگرفت و كار به جنگ تن‌به‌تن كشيد. سرانجام قواي ايران بر روس‌هايي كه در دو قلعه واقع در آن محل سنگر داشتند غلبه كرد. دهكده مقري هم، چنانكه افتد و داني، از آسيب در امان نماد و فوج‌هاي اعزامي، آنجا را «عاليها سافلها» كردند (يعني تمام بلندي‌هايش را پست كردند). بعد هم «سر و اخترمه (سرهاي بريده و غنائم) روس را برداشته، مظفّر و منصور در نخجوان به آيين شايسته شرفياب حضور باهرالنور [شاهزاده شدند] و هر يك از سرهنگان و سركردگان علي‌قدرمراتبهم و خدمتهم مورد نوازش موفور (كامل) و تفقد غير محصور [واقع] گرديدند».
پناه
عباس‌ميرزا فوج ديگري از سربازان خويي را نيز راهي اخبان (؟) قراباغ كرد تا ارامنه آنجا را «گوشمال» دهد. ارامنه اخبان در يكي از قلعه‌هاي مستحكم و مشهور قراباغ به نام «قير قلعه» پناه داشتند، اما هنگامي كه خبر حركت قواي اعزامي عباس‌ميرزا را شنيدند، قلعه را ترك كردند تا در جاي محفوظ‌تري مستقر شوند. آنها «مكاني بسيار صعب را كه از هر جانب مشتمل به دوازده فرسخ جنگل انبوه بود مسكن ساخته بودند»، اما قشون ايران به سنگرهاي آنها دست يافت و جنگ درگرفت. مقاومت اين مردم كه همراه خانواده‌هاي خود حركت مي‌كردند به زودي در هم شكست و فرستادگان شاهزاده «عيال و اطفال آنها را اسير و اموال و احمال آنها را غارت كرده»، بسياري از مردانشان را كشتند و از راه پل خداآفرين به سوي قراجه‌داغ بازگشتند.
بازماندگان جنگجويان ارمني در ميان راه چند بار كوشيدند با حمله به فوج سربازان، اسرا و اموال خود را نجات دهند اما سرانجام «آقاسي» سركرده ايشان كشته شد و ديگران «ناچار دست از مال و عيال و اطفال شسته، معاودت به همان مكان نمودند». اما بعد به اين نتيجه رسيدند كه در چنين اوضاعي امنيت نخواهند داشت و در نتيجه تصميم گرفتند با پاي خود به قراجه‌داغ كوچ كنند. «نايب‌السلطنه (عباس‌ميرزا) از فرط محبّت، محصّل تعيين [كردند تا به كار آنها رسيدگي كند] و اسراي آنها را گرفته به آنها پس دادند و نقد و جنس بسيار هم براي مدارگذار آنها (امرار معاش) عنايت فرمودند».
ماركيز
در اين ميان به شاهزاده خبر رسيد كه روس‌ها قصد دارند از راه هاتف و گروس براي پادگان خود در مقري (كه چنانكه ديديم به تازگي مورد حمله قرار گرفته بود) آذوقه و مهمات بفرستند و فوجي را به فرماندهي يك ژنرال روس براي محافظت از كاروان در نظر گرفته‌اند. عباس ميرزا فوج «بهادران» را به فرماندهي ميرزا احمد مستوفي به همراه «جعفرقلي‌خان مقدم و سربازان مقدم با يكصد سوار از غلامان جلادت نشان» مأمور كرد تا در ميان قپان و مقري راه را بر كاروان آذوقه و مهمات روس‌ها بگيرند. فوج اعزامي مي‌بايست براي رسيدن به محل مورد نظر از اردوباد بگذرد و در آنجا بود كه جاسوسان از قصد آنها آگاه شدند و به ژنرال روس خبر دادند. به اين ترتيب روس‌ها در گروس توقف كردند و فرستادگان عباس‌ميرزا، پس از مدتي انتظار، از آمدن كاروان نااميد شدند. خبر كه به عباس‌ميرزا رسيد، تصميم گرفت قواي خود را از اردوباد به كوچاندن ايلات قپان بفرستد. فوج بهادران و فوج مقدم به همراه «غلامان جلادت‌نشان» به سوي قپان حركت كردند اما پيش از آنكه دست به كاري زننند «ايلات مزبور از بيم جان كوچيده، پناه به ظل عنايت نواب نايب‌السلطنه آوردند».
شاهزاده عباس‌ميرزا پس از اين عمليات به خوي رفت و در آنجا از انتصاب فرمانده تازه قواي روسيه در قفقاز آگاه شد. روايت دنبلي از ماجرا چنين است: «ينارال مركز (ژنرال فيليپ يوسفيچ ماركيز پاولويچ) به دولت روس اظهار نموده كه ينارال پترويچ طورمصوف (ترومسوف) در كار لشكركشي و محاربه با سپاه ايران تساهل مي‌نمايد و بيهوده آن همه مال و سالدات روس را تلف مي‌سازد و اگر به جاي او من تعيين و منصوب شوم، مصدر فتوحات شايان خواهم شد؛ دولت روس هم او را به سرداري تعيين و روانه نمودند. ينارال مزبور [به] محض ورود به تفليس و استحضار از مراجعت موكب نواب نايب‌السلطنه و رخصت دادن سپاه به آسايش‌خانه و ولايت، ينارال پنبك را با هشت‌هزار سواره و سالدات روانه ايروان و مأمور ساخت كه اگر تواند ايل و رعيت از آنجا كوچاند و اگر اين آرزو محصل نگردد، چپاولي به مال و دواب اهالي ايروان نمايد...»
ماجراي اين لشكر كشي را در شماره بعد بخوانيد.
چهارشنبه، شهریور ۱۶، ۱۳۸۴
كوشش‌هاي پائيزي
از جمله حوادث مهم و عجيب سال 1226ه.ق. كه عبدالرزاق مفتون دنبلي در «مآثر سلطانيه» به آن اشاره دارد، نافرجام ماندن طرح عمليات مشترك نظامي ايران و عثماني عليه روسيه است. چنانكه پيش‌تر اشاره شد توسعه‌طلبي روس‌ها در قفقاز به سرزمين‌هاي تحت تسلّط ايران محدود نمي‌شد و نبردهاي متعددي نيز ميان ارتش روسيه و قشون عثماني در اين منطقه حادث شد. از سوي ديگر با وجود اختلافاتي كه در مورد حاكميت و ميزان نفوذ در مناطق سرحدّي ميان دولت‌هاي ايران و عثماني وجود داشت، حضور دشمني مشترك و قدرتمند مانند روسيه امكان همكاري ميان دو همسايه را فراهم مي‌كرد.
در پائيز سال 1190ه.ش. (1226ه.ق.) به شاهزاده عباس‌ميرزا كه به جمع‌آوري و كوچاندن ايلات و طوايف و اسكان آنها در قراجه‌داغ نظارت مي‌كرد، خبر رسيد كه امين‌پاشا «سرعسكر دولت عثمانيه» ارزنه‌الروم را به سمت قارص حركت كرده تا مطابق قرار قبلي همراه قشون ايران در نبردي با روس‌ها شركت كند. «نايب‌السلطنه (عباس‌ميرزا) هم بناي ستيز و آويز با روس را از سمت قراجه‌داغ موقوف [كرد] و با توپخانه سواره، به نظام انگريز (شيوه انگليسي) كه عقل از مشاهده نشانه‌زني نشانه‌زني و چابكي آن حيران مي‌شد و سربازان و ساير سپاه و اسباب و آلات حرب و جدال از چمن گلنبر (نزديك ورزقان در شمال تبريز) حركت [كردند] و روانه ايروان شدند تا از آن سمت سپاه دولتين به معاضدت (همكاري) يكديگر به محاربه روسيه تفليس و باش‌آچوق كوشند و در آن حوالي به دفع آنان پردازند».
در اين هنگام بيش از يك سال از استقرار گروه مستشاران نظامي انگليسي (همراهان مالكوم) در اردوي عباس‌ميرزا مي‌گذشت و با توجه به توصيف دنبلي به نظر مي‌رسد عملكرد آنها مورد استقبال ايرانيان قرار داشته است.
تير قضا
عباس‌ميرزا و سپاهش در ميانه راه ايروان به نخجوان رسيده بودند كه شاهزاده آگاه شد «سرعسكر» هنوز به قارص وارد نشده است. بنابراين «نايب‌السلطنه ايلغار (تاخت‌وتاز) چند روزه از راه نخجوان به قراباغ فرمود تا در ظرف چند روز توقف هر يك از ايل و رعيت كه مستظل (سايه‌نشين) به ظلال (سايبان) مرحمت دولت ابدمدت شود، از آفت صدمات سپاه نصرت‌همراه مصون گرديده، خاطرجمعانه وارد نخجوان و قراجه‌داغ گردد و هر يك تمرّد بنمايند به سزاي خود رسند».
مأموران نايب‌السلطنه به كوچاندن ايلاتِ مطيع و «گوشمال متمرّدين» مشغول شدند و از جمله ايل كولاني قراباغ و احشام مغاويز را به سمت نخجوان حركت دادند. از متمرّدين هم اهالي كوروس (يا كورزه، در نزديكي خداآفرين) بودند كه عباس‌ميرزا سرداري را مأمور تنبيه آنها كرد. اما از طرف ديگر يك ژنرال روس («خطاكوف»؟) با فوجي از سربازان روس و قره‌باغي براي دفاع از كوروس به آنجا وارد شد و در قلعه‌اي ساكن شد. اين اقدام باعث شد سپاه نايب‌السلطنه بيست روزي را در آن حوالي اقامت كند و سپس به نخجوان بازگردد.
عباس ميرزا مي‌خواست از نخجوان راهي ايروان شود تا مقدمات لشكركشي مشترك با عثماني‌ها به سوي تفليس را فراهم كند. اما «اتفاقاً در روز ورود به نخجوان چاپاري از ايروان وارد [شد و] محقّق گشت كه سرعسكر دولت عثمانيه و سردار ايروان بناي ملاقات با يكديگر در سرحدّ قارص و ايروان گذاشته، از آن طرف سرعسكر و از اين طرف سردار به آيين شايسته روانه محل تلاقي شده بودند و به طريقي كه معمول ايران و روم (منظور عثماني) است، در عرض راه، پيش روي صف جانبين، سواران خاص و چابك آنهاست (يعني سواران برگزيده هر سپاه جلوي صفوف قرار گرفتند) [و] تازي (در اينجا به معني تاختن) و تفنگ‌اندازي و جريدبازي (جنگ نمايشي) آغاز نمودند. ناگاه... احدي از خاصان سرعسكر تفنگ انداخته بود كه گلوله‌ي آن از بناگوش سرعسكر بيرون رفته و دندان او را با خود برد. سرلشكر بيهوش شده و همراهان او را به قارص بردند. سردار [حسين‌خان ايرواني] هم با كمال تأسف، لابد (ناچار) معاودت به ايروان كرد و تير قضا نگذاشت كه ملاقات آنها ميسر گردد».
بهادران
عباس‌ميرزا پس از آگاه شدن از اين ماجرا فوراً كسي را براي احوال‌پرسي از «سرعسكر» روانه كرد و نامه‌هايي براي سران سپاه عثماني و حكام قارص و شهرهاي اطراف فرستاد و اطمينان داد كه اين حادثه تغييري در رويه دوستانه او ايجاد نخواهد كرد. او حتي دكتر «دراموند كمبل» انگليسي را كه از همراهان سر هارفورد جونز بود و در هنگام پايان مأموريت او، به استخدام نايب‌السلطنه در آمد، براي معالجه «سرعسكر» فرستاد. «زخم سرعسكر اگر چه او را از كار باز داشت، اما كارگر نبوده و بعد از چندي بهبودي يافت به ارزنه‌الروم مراجعت نمود. سپاه روس هم در هر جا كه بود، آسايش گزين شد».
به اين ترتيب طرح عمليات مشترك قشون ايران و عثماني عليه روس‌ها عملي نشد و فرصت از دست رفت.
«نايب‌السلطنه در همان اوان كه در نخجوان توقّف داشتند [از] واقع نشدن جنگ شايان و نزديك شدن موسم زمستان كه هنگام آسايش غازيان (سپاهيان) است، افسرده‌خاطر مي‌بوند. ميرزا احمد مستوفي، سرهنگ فوج سربازان خاصه كه تمام آنها از سالدات روس مي‌باشند... دست توسّل به دامان مرحمت نايب‌السلطنه العليّه زده، تمام آنها را به شرف اسلام مشرّف فرموده و همگي را صاحبِ خانه و كوچ و اهل و عيال نموده‌اند... و «بهادران» لقب آنهاست». فوج بهادران كه در اينجا از مُسلِم شدن اعضايش سخن رفته است، از اسراء و سربازان فراري ارتش روسيه تشكيل شده بود كه بعدها خواهيم ديد خيانت بعضي از آنها چگونه در شكست تلخ اصلاندوز كه كار سپاه ايران را يكسره كرد، نقش داشت.
در پائيز سال 1190ه.ش. (1226ه.ق.) به شاهزاده عباس‌ميرزا كه به جمع‌آوري و كوچاندن ايلات و طوايف و اسكان آنها در قراجه‌داغ نظارت مي‌كرد، خبر رسيد كه امين‌پاشا «سرعسكر دولت عثمانيه» ارزنه‌الروم را به سمت قارص حركت كرده تا مطابق قرار قبلي همراه قشون ايران در نبردي با روس‌ها شركت كند. «نايب‌السلطنه (عباس‌ميرزا) هم بناي ستيز و آويز با روس را از سمت قراجه‌داغ موقوف [كرد] و با توپخانه سواره، به نظام انگريز (شيوه انگليسي) كه عقل از مشاهده نشانه‌زني نشانه‌زني و چابكي آن حيران مي‌شد و سربازان و ساير سپاه و اسباب و آلات حرب و جدال از چمن گلنبر (نزديك ورزقان در شمال تبريز) حركت [كردند] و روانه ايروان شدند تا از آن سمت سپاه دولتين به معاضدت (همكاري) يكديگر به محاربه روسيه تفليس و باش‌آچوق كوشند و در آن حوالي به دفع آنان پردازند».
در اين هنگام بيش از يك سال از استقرار گروه مستشاران نظامي انگليسي (همراهان مالكوم) در اردوي عباس‌ميرزا مي‌گذشت و با توجه به توصيف دنبلي به نظر مي‌رسد عملكرد آنها مورد استقبال ايرانيان قرار داشته است.
تير قضا
عباس‌ميرزا و سپاهش در ميانه راه ايروان به نخجوان رسيده بودند كه شاهزاده آگاه شد «سرعسكر» هنوز به قارص وارد نشده است. بنابراين «نايب‌السلطنه ايلغار (تاخت‌وتاز) چند روزه از راه نخجوان به قراباغ فرمود تا در ظرف چند روز توقف هر يك از ايل و رعيت كه مستظل (سايه‌نشين) به ظلال (سايبان) مرحمت دولت ابدمدت شود، از آفت صدمات سپاه نصرت‌همراه مصون گرديده، خاطرجمعانه وارد نخجوان و قراجه‌داغ گردد و هر يك تمرّد بنمايند به سزاي خود رسند».
مأموران نايب‌السلطنه به كوچاندن ايلاتِ مطيع و «گوشمال متمرّدين» مشغول شدند و از جمله ايل كولاني قراباغ و احشام مغاويز را به سمت نخجوان حركت دادند. از متمرّدين هم اهالي كوروس (يا كورزه، در نزديكي خداآفرين) بودند كه عباس‌ميرزا سرداري را مأمور تنبيه آنها كرد. اما از طرف ديگر يك ژنرال روس («خطاكوف»؟) با فوجي از سربازان روس و قره‌باغي براي دفاع از كوروس به آنجا وارد شد و در قلعه‌اي ساكن شد. اين اقدام باعث شد سپاه نايب‌السلطنه بيست روزي را در آن حوالي اقامت كند و سپس به نخجوان بازگردد.
عباس ميرزا مي‌خواست از نخجوان راهي ايروان شود تا مقدمات لشكركشي مشترك با عثماني‌ها به سوي تفليس را فراهم كند. اما «اتفاقاً در روز ورود به نخجوان چاپاري از ايروان وارد [شد و] محقّق گشت كه سرعسكر دولت عثمانيه و سردار ايروان بناي ملاقات با يكديگر در سرحدّ قارص و ايروان گذاشته، از آن طرف سرعسكر و از اين طرف سردار به آيين شايسته روانه محل تلاقي شده بودند و به طريقي كه معمول ايران و روم (منظور عثماني) است، در عرض راه، پيش روي صف جانبين، سواران خاص و چابك آنهاست (يعني سواران برگزيده هر سپاه جلوي صفوف قرار گرفتند) [و] تازي (در اينجا به معني تاختن) و تفنگ‌اندازي و جريدبازي (جنگ نمايشي) آغاز نمودند. ناگاه... احدي از خاصان سرعسكر تفنگ انداخته بود كه گلوله‌ي آن از بناگوش سرعسكر بيرون رفته و دندان او را با خود برد. سرلشكر بيهوش شده و همراهان او را به قارص بردند. سردار [حسين‌خان ايرواني] هم با كمال تأسف، لابد (ناچار) معاودت به ايروان كرد و تير قضا نگذاشت كه ملاقات آنها ميسر گردد».
بهادران
عباس‌ميرزا پس از آگاه شدن از اين ماجرا فوراً كسي را براي احوال‌پرسي از «سرعسكر» روانه كرد و نامه‌هايي براي سران سپاه عثماني و حكام قارص و شهرهاي اطراف فرستاد و اطمينان داد كه اين حادثه تغييري در رويه دوستانه او ايجاد نخواهد كرد. او حتي دكتر «دراموند كمبل» انگليسي را كه از همراهان سر هارفورد جونز بود و در هنگام پايان مأموريت او، به استخدام نايب‌السلطنه در آمد، براي معالجه «سرعسكر» فرستاد. «زخم سرعسكر اگر چه او را از كار باز داشت، اما كارگر نبوده و بعد از چندي بهبودي يافت به ارزنه‌الروم مراجعت نمود. سپاه روس هم در هر جا كه بود، آسايش گزين شد».
به اين ترتيب طرح عمليات مشترك قشون ايران و عثماني عليه روس‌ها عملي نشد و فرصت از دست رفت.
«نايب‌السلطنه در همان اوان كه در نخجوان توقّف داشتند [از] واقع نشدن جنگ شايان و نزديك شدن موسم زمستان كه هنگام آسايش غازيان (سپاهيان) است، افسرده‌خاطر مي‌بوند. ميرزا احمد مستوفي، سرهنگ فوج سربازان خاصه كه تمام آنها از سالدات روس مي‌باشند... دست توسّل به دامان مرحمت نايب‌السلطنه العليّه زده، تمام آنها را به شرف اسلام مشرّف فرموده و همگي را صاحبِ خانه و كوچ و اهل و عيال نموده‌اند... و «بهادران» لقب آنهاست». فوج بهادران كه در اينجا از مُسلِم شدن اعضايش سخن رفته است، از اسراء و سربازان فراري ارتش روسيه تشكيل شده بود كه بعدها خواهيم ديد خيانت بعضي از آنها چگونه در شكست تلخ اصلاندوز كه كار سپاه ايران را يكسره كرد، نقش داشت.
سه‌شنبه، شهریور ۱۵، ۱۳۸۴
تدريج و مرور
فتحعلي‌شاه قاجار چند هفته‌اي پس از نوروز سال 1190ه.ش. كه مطابق 26 صفر 1226ه.ق. بود، به سوي سلطانيه زنجان حركت كرد تا به رسم هر ساله بهار را در آن سرزمين فرح‌بخش بگذراند و ضمناً به آذربايجان و معركه نبرد با روسيه نزديك‌تر باشد. او تصميم‌گيري در مورد شيوه نبرد با روس‌ها را به وليعهدش، شاهزاده عباس‌ميرزا سپرده بود كه در تبريز اقامت داشت: «[فتحعلي‌شاه] نواب نايب‌السلطنه (عباس‌ميرزا) را مأمور ساختند كه هر چه در باب حرب و جدال روسيه صلاح داند، موافق قاعده و قانون تقديم نمايد. نايب‌السلطنه هم بناي كار را به تدريج و مرور گذاشته، اشرف‌خان دماوندي و ابراهيم‌بيك سرهنگ سرباز فوج تبريزي و علي‌بيك يوزباشي غلامان و نظرعلي‌خان كنگرلو، حاكم نخجوان را تعيين فرموند كه به صوب بلوك مغاويز قراباغ رفته، هر يك از طوايف سكنه آنجا را تلكيف به مهاجرت و كوچانيدن نموده، از رهگذر معيشت مطمئن سازند تا هركس اطاعت نمايد سالماً غانماً وارد نخجوان و مورد عنايت و احسان شود و هركدام تمرّد نمايند، مورد نهب و اسر (غنيمت و اسارت) واقع شوند». («مآثر سلطانيه» عبدالرزاق مفتون دنبلي، تصحيح و تحشيه غلامحسين زرگري‌نژاد)
اسرا
«مأمورين حسب‌المقرّر عمل نموده، با آنكه [حتي] در زمان نادرشاه افشار و عهد خاقان مغفور (آقامحمدخان) كه همت بر استيصال و خرابي قراباغ گماشتند، احدي از سرداران و افواج سپاه دو پادشاه جليل‌الشأن را قدرت رخنه و راه يافتن [به] مغاويز نشده بود، مأمورين به حكم شاهزاده‌ي با تمكين، بي‌محابا به آنجا تاختند و بسياري از ايلات آنجا را كه قبول كوچيدن نمودند، روانه نخجوان نموده، قدري ارامنه را كه تمرّد و تخلّف ورزيدند مورد نهب و اسر ساختند. [اما] بعد از آنكه منهوبين (غارت‌شدگان) از كرده خود نادم و پشيمان گرديدند، به هيأت اجماع وارد و ساكن نخجوان شدند. نواب نايب‌السلطنه اسراي آنها را به قيمت معمول از آورندگان خريداري و محض ترحّم و مروّت تسليم ارامنه صاحبان آنها فرمودند».
از اين مختصر دو نتيجه مي‌توان گرفت. نخست اينكه شاهزاده عباس‌ميرزا ديگر چندان به بازپس گرفتن سرزمين‌هاي تحت اشغال روس‌ها اميدوار نبوده است و به همين دليل به كوچاندن طوايف ساكن در آن سرزمين‌ها پرداخته. اين نتيجه‌گيري البتّه با رفتار او در مقاومت مستمر و سرسختانه در برابر پذيرش پيشنهاد صلح روس‌ها كه متضمّن پذيرش واگذاري سرزمين‌ها بود، تناقض دارد. او شايد از نگاه واقع‌بينانه مي‌دانست كه ايران توانايي بازپس گرفتن تفليس و گنجه را ندارد و اقداماتش را بر پايه اين آگاهي طراحي مي‌كرد، اما در عين حال «غيرتش» اجازه نمي‌داد اين شكست را بپذيرد و به دلالت اين مثل كه «از اين ستون به آن ستون فرج است» اميدوار بود كه شايد عاملي خارج از كنترل دولت ايران و در شرايطي غير قابل پيش‌بيني ورق را بازگرداند.
رفتار شاهزاده در مورد اسراي ارمني نيز نشان مي‌دهد كه اولاً ذات او با رفتارهاي خشونت‌آميز توافق نداشته و اگر گاهي به آن روي خوش نشان مي‌داده، از سر ناچاري بوده است؛ در ثاني احتمالاً مي‌دانسته كه اين رفتارها، به ويژه در مورد ارامنه، نيروي گريز از مركزي ايجاد مي‌كند كه بخت بازگشت سرزمين‌هاي ارمني‌نشين قفقاز را به ايران باز هم كاهش مي‌دهد.
علاقه
در اينجا باز هم به نمونه‌اي از علاقه و پشتكار عباس‌ميرزا در مورد مسائل دفاعي و نظامي بر مي‌خوريم كه در جاي خود جالب است. به نوشته دنبلي در ابتداي بهار 1226ه.ق. (1190ه.ش.) مقرّر شد در روستاي كوردشت منطقه دزمار در شمال تبريز، قلعه‌اي نظامي در ساحل ارس ساخته شود. اما مكاني كه براي ساخت اين قلعه در نظر گرفته شده بود در كوهپايه قرار داشت و در نتيجه قلعه ميان رود و كوه محصور مي‌شد. در عين حال اگر دشمن خود را بر بلنداي كوه مي‌رساند، به قلعه مشرف مي‌شد و اين خطرناك بود. در نتيجه: «مهندسان فرنگي و ايراني ترديد و تأملي در بناي قلعه مزبور داشتند. نواب نايب‌السلطنه خود ايلغار (تاخت) به آنجا فرموده، ملاحظه وضع قلعه را نمود و به طريقي خالي از هرگونه علّت و نقص بناي قلعه را گذاشته، دستورالعملي به مهندسان عنايت فرموده، مراجعه به دارالسلطنه تبريز فرمودند».
ذكري كه دنبلي در اينجا از مهندسان ايراني كرده است نشان مي‌دهد آموزش‌هايي كه از زمان حضور فرانسويان در ايران آغاز شد و بعد هم احتمالاً به وسيله انگليسي‌ها ادامه يافت، نتيجه داشته است. منابع مختلف از علاقه فراوان عباس‌ميرزا به امور نظامي و دفاعي و آموزش‌هاي مهندسي و رياضي گزارش داده‌اند و بر رابطه بسيار دوستانه او با مستشاراني كه در استخدام داشته، تأكيد كرده‌اند.
روش تدريج و مروري كه نايب‌السلطنه در نبرد با روس‌ها در پيش گرفته بود، عمدتاً به صورت يورش‌هاي ناگهاني و وادار كردن ايلات و طوايف به كوچيدن به سرزمين‌هاي تحت حاكميت ايران ظهور مي‌يافت. بنابه گزارش منابع تاريخي دوران سلطنت فتحعلي‌شاه، در طول سال 1226ه.ق. چند عمليات ديگر نظير آنچه در مغاويز اتفاق افتاده بود، انجام شد.
واقعه مهم ديگر اين سال كه پيش‌تر به مناسبتي شرح آن را نوشتيم، ورود و استقرار سر گور اوزلي، سفير كبير بريتانيا بود. در عين حال در طول سال 1226ه.ق. درگيري‌هايي نيز با پاشايان عثماني در جريان بود كه قواي ايران را تحليل مي‌برد و از توان تمركز قشون ايران مي‌كاست.
(ادامه دارد)
اسرا
«مأمورين حسب‌المقرّر عمل نموده، با آنكه [حتي] در زمان نادرشاه افشار و عهد خاقان مغفور (آقامحمدخان) كه همت بر استيصال و خرابي قراباغ گماشتند، احدي از سرداران و افواج سپاه دو پادشاه جليل‌الشأن را قدرت رخنه و راه يافتن [به] مغاويز نشده بود، مأمورين به حكم شاهزاده‌ي با تمكين، بي‌محابا به آنجا تاختند و بسياري از ايلات آنجا را كه قبول كوچيدن نمودند، روانه نخجوان نموده، قدري ارامنه را كه تمرّد و تخلّف ورزيدند مورد نهب و اسر ساختند. [اما] بعد از آنكه منهوبين (غارت‌شدگان) از كرده خود نادم و پشيمان گرديدند، به هيأت اجماع وارد و ساكن نخجوان شدند. نواب نايب‌السلطنه اسراي آنها را به قيمت معمول از آورندگان خريداري و محض ترحّم و مروّت تسليم ارامنه صاحبان آنها فرمودند».
از اين مختصر دو نتيجه مي‌توان گرفت. نخست اينكه شاهزاده عباس‌ميرزا ديگر چندان به بازپس گرفتن سرزمين‌هاي تحت اشغال روس‌ها اميدوار نبوده است و به همين دليل به كوچاندن طوايف ساكن در آن سرزمين‌ها پرداخته. اين نتيجه‌گيري البتّه با رفتار او در مقاومت مستمر و سرسختانه در برابر پذيرش پيشنهاد صلح روس‌ها كه متضمّن پذيرش واگذاري سرزمين‌ها بود، تناقض دارد. او شايد از نگاه واقع‌بينانه مي‌دانست كه ايران توانايي بازپس گرفتن تفليس و گنجه را ندارد و اقداماتش را بر پايه اين آگاهي طراحي مي‌كرد، اما در عين حال «غيرتش» اجازه نمي‌داد اين شكست را بپذيرد و به دلالت اين مثل كه «از اين ستون به آن ستون فرج است» اميدوار بود كه شايد عاملي خارج از كنترل دولت ايران و در شرايطي غير قابل پيش‌بيني ورق را بازگرداند.
رفتار شاهزاده در مورد اسراي ارمني نيز نشان مي‌دهد كه اولاً ذات او با رفتارهاي خشونت‌آميز توافق نداشته و اگر گاهي به آن روي خوش نشان مي‌داده، از سر ناچاري بوده است؛ در ثاني احتمالاً مي‌دانسته كه اين رفتارها، به ويژه در مورد ارامنه، نيروي گريز از مركزي ايجاد مي‌كند كه بخت بازگشت سرزمين‌هاي ارمني‌نشين قفقاز را به ايران باز هم كاهش مي‌دهد.
علاقه
در اينجا باز هم به نمونه‌اي از علاقه و پشتكار عباس‌ميرزا در مورد مسائل دفاعي و نظامي بر مي‌خوريم كه در جاي خود جالب است. به نوشته دنبلي در ابتداي بهار 1226ه.ق. (1190ه.ش.) مقرّر شد در روستاي كوردشت منطقه دزمار در شمال تبريز، قلعه‌اي نظامي در ساحل ارس ساخته شود. اما مكاني كه براي ساخت اين قلعه در نظر گرفته شده بود در كوهپايه قرار داشت و در نتيجه قلعه ميان رود و كوه محصور مي‌شد. در عين حال اگر دشمن خود را بر بلنداي كوه مي‌رساند، به قلعه مشرف مي‌شد و اين خطرناك بود. در نتيجه: «مهندسان فرنگي و ايراني ترديد و تأملي در بناي قلعه مزبور داشتند. نواب نايب‌السلطنه خود ايلغار (تاخت) به آنجا فرموده، ملاحظه وضع قلعه را نمود و به طريقي خالي از هرگونه علّت و نقص بناي قلعه را گذاشته، دستورالعملي به مهندسان عنايت فرموده، مراجعه به دارالسلطنه تبريز فرمودند».
ذكري كه دنبلي در اينجا از مهندسان ايراني كرده است نشان مي‌دهد آموزش‌هايي كه از زمان حضور فرانسويان در ايران آغاز شد و بعد هم احتمالاً به وسيله انگليسي‌ها ادامه يافت، نتيجه داشته است. منابع مختلف از علاقه فراوان عباس‌ميرزا به امور نظامي و دفاعي و آموزش‌هاي مهندسي و رياضي گزارش داده‌اند و بر رابطه بسيار دوستانه او با مستشاراني كه در استخدام داشته، تأكيد كرده‌اند.
روش تدريج و مروري كه نايب‌السلطنه در نبرد با روس‌ها در پيش گرفته بود، عمدتاً به صورت يورش‌هاي ناگهاني و وادار كردن ايلات و طوايف به كوچيدن به سرزمين‌هاي تحت حاكميت ايران ظهور مي‌يافت. بنابه گزارش منابع تاريخي دوران سلطنت فتحعلي‌شاه، در طول سال 1226ه.ق. چند عمليات ديگر نظير آنچه در مغاويز اتفاق افتاده بود، انجام شد.
واقعه مهم ديگر اين سال كه پيش‌تر به مناسبتي شرح آن را نوشتيم، ورود و استقرار سر گور اوزلي، سفير كبير بريتانيا بود. در عين حال در طول سال 1226ه.ق. درگيري‌هايي نيز با پاشايان عثماني در جريان بود كه قواي ايران را تحليل مي‌برد و از توان تمركز قشون ايران مي‌كاست.
(ادامه دارد)
اشتراک در:
پست‌ها (Atom)